In het huis van Gerrit Middagten, 1764-1769: wijn, werk en zeven jonge muizen

De ongehuwde koopman Gerrit Cnoop Middagten woonde in de Marktstraat in Bolsward. In de jaren 1764-1769 hield hij onregelmatig een dagboek bij. Soms schreef hij over zijn zaken, dan weer over een avond met familie, een maaltijd, een nieuwe knecht of een onwelkome ontdekking in zijn bedstee. De aantekeningen gaan over een rijk koopmanshuishouden, maar ook over het werk dat daarin dag na dag werd gedaan.

Middagten was in 1715 geboren. Hij bezat verschillende huizen, een leerlooierij, een pottenbakkerij en een winkel in kledingartikelen. Daarnaast had hij belangen in landbouwgrond bij Hartwerd en in de scheepvaart. Zijn neef Wopko Cnoop was nauw bij de familiebedrijven betrokken. Middagten overleed in 1786.

Tuinsieraden, leer en kleding

De pottenbakkerij vervaardigde niet alleen gewoon aardewerk. In 1764 ging een nieuwe afdeling voor tuinsieraden in gebruik; op 31 juli werd daarvoor de eerste oven gelegd. In de advertentie uit 1769 werden onder meer beelden, vazen en tuinpotten met en zonder voetstukken aangeboden. Binnen het bedrijf werden ook voorwerpen geschilderd, gemarmerd en geboetseerd. Wopko Cnoop werkte daarnaast in de leerlooierij en bezocht de ledermarkten in Beverwijk en Leeuwarden.

Wie bij Middagten in huis kwam, zag dus niet alleen een koopman die bezoek ontving. Zijn leven was verbonden met werkplaatsen, marktbezoek, personeel en voorraad. Zijn bezittingen waren aanzienlijk, maar sommige details uit het dagboek laten zien hoe gewoon de inrichting van zijn huishouden op andere punten bleef.

Bezoek, versjes en zelfgemaakte bessenwijn

Middagten schreef over bezoek op verjaardagen, feestelijke maaltijden na de slacht en avonden bij familie en vrienden. Bij verjaardagen werden verzen voorgedragen, soms zelfs wat hij 'opera's' noemde. In de huizen van deze familie werden koffie, thee en chocolade geschonken, maar ook wijn, jenever en andere sterke drank. Over een feestavond noteerde hij dat er:

De rode of witte bessenwijn werd deels zelf gemaakt. Daarvoor kwamen vijf of zes mannen samen om de bessen te persen: Middagten, Wopko en andere familieleden. Vanuit Leeuwarden bestelden zij een vat waarin eerder witte wijn had gezeten. Enkele dagen later ging er suiker bij de bessen; de suiker werd in grote hoeveelheden ingekocht. Ook bier werd door de mannen zelf uit het vat getapt en vervolgens verdeeld.

Middagten noemde wijn met water en suiker zijn gewone drank. Op andere bijeenkomsten kwam er rode wijn met suiker op tafel. Hij legde zorgvuldig vast wat er werd gegeten en gedronken. Voor de uitgebreide feesten rond het dubbele huwelijk van 1768 noteerde hij zelfs de aantallen gasten en hoe laat de laatste bezoekers vertrokken.

Een muizennest in de bedstee

In het huishouden sliepen de huishoudster en de dienstmeid samen in één bed. Bij het afhalen van zijn bed keek Middagten wat muizen in het stro van de bedstee uitspookten. Daar vond hij een nest met zeven jonge muizen. Ze waren nog kaal en blind.

Een bedstee was een ingebouwde slaapplaats, vaak afgesloten met deuren of gordijnen. Het stro in en rond de slaapplaats kon beschutting bieden aan muizen. Het dagboek beschrijft de ontdekking, maar vertelt niet hoe Middagten daarna van het nest afkwam.

Kaarten met de stadssecretaris

Bij een kaartavond bij secretaris Wiarda won Middagten zoveel geld dat hij er achteraf gewetensbezwaren over had. Hij besloot niet opnieuw om grote bedragen te kaarten. Het gewonnen geld gaf hij aan de dienstmeid. Hoeveel hij precies won, staat niet in de geraadpleegde beschrijving.

Het voorval is een van de weinige aantekeningen waarin Middagten een eigen besluit over zijn gedrag vastlegde. In dezelfde familiekring was er tegelijk veel ruimte voor uitgebreide diners, wijn, rijtuigen, versieringen en avondfeesten.

Een nieuwe knecht: van vijf uur 's morgens tot zeven uur 's avonds

Toen Middagten Ypke Lammerts als knecht aannam, liet hij de afspraken vastleggen. De dienst was voor een jaar. Het loon bedroeg twee gulden en tien stuivers per week. De knecht kreeg ook eenmaal een nieuwe kiel. Middagten bepaalde waar en voor wie hij moest werken. Zelfs zondagswerk was toegestaan als zijn werkgever dat noodzakelijk vond.

In de overeenkomst stond dat Ypke moest leren lezen en schrijven. Ook moest hij slechte omgang vermijden. De afgesproken werktijd was van vijf uur 's morgens tot zeven uur 's avonds. Wie later kwam, kon naar verhouding op zijn loon worden gekort. Middagten formuleerde zelf de voorwaarden:

Het contract maakt het verschil zichtbaar tussen het inkomen en de vrije tijd van de werkgever en de verplichtingen van zijn knecht. Tegelijk legde Middagten vast dat de jongen moest leren lezen en schrijven.

Kerk, knechten en familie

De familie behoorde tot de doopsgezinde gemeente van Bolsward. Middagten was er diaken, iemand die hielp bij de zorg voor gemeenteleden, en was ook actief in de sociëteit. Een knecht die bekendstond als Jochem de Poëet mocht in de doopsgezinde kerk preken. Toen hij pokken had gekregen, las dokter Belkmeer een preek van hem voor. Middagten tekende bij de uitvoering op:

Dezelfde kring liet het personeel deelnemen aan de feestelijkheden. Bij het dubbele huwelijk in 1768 was er zelfs een aparte voorbruiloft voor de mensen die bij de bruidsparen werkten. Tijdens het huwelijksmaal droegen knechten lange verzen voor. Voor wie in het huis werkte, gold echter ook het strenge arbeidscontract dat Middagten voor Ypke Lammerts liet opstellen.

De gebeurtenissen dateren uit verschillende jaren. Middagtens dagboek was geen dagelijks bijgehouden verslag; tussen sommige aantekeningen liggen maanden. Zijn verhalen beschrijven vooral de familiekring van een welgestelde koopman in Bolsward.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullingen over Gerrit Middagten, zijn huishouden of de Bolswarder bedrijven? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.