Bolsward 1787-1789: Wopko Cnoop en zijn dochters

In september 1787 werd de Bolswarder leerlooier Wopko Cnoop gevangengenomen. Hij had als luitenant en secretaris van de vrijwillige schutterij meegedaan aan de patriottenbeweging. Zijn vrouw Dieuwke Brouwer was het jaar daarvoor overleden. Thuis bleven vier dochters achter: Riemke van zeventien, Janke van vijftien, Baudina van acht en Alida van vijf.

Jaren eerder beschreef zijn oom Gerrit Cnoop Middagten in een dagboek het dubbele huwelijk van Wopko in 1768. Ook noteerde hij gebeurtenissen uit zijn huishouden en bedrijven in Bolsward.

Zijn huishouden en bedrijven in Bolsward

Vanuit het Blokhuis in Leeuwarden schreef hij naar huis. Hij vroeg om boeken, voedsel, schoon linnengoed en gegevens over zijn bedrijf. Hij verbeterde het schrift van zijn dochters, maakte zich zorgen over hun gezondheid en wachtte op de afloop van zijn proces. Pas op 11 september 1789 kon hij hun schrijven dat hij hen diezelfde dag weer zou omhelzen.

Een leerlooier aan de Grote Dijlakker

Cnoop woonde aan de Grote Dijlakker in Bolsward. Hij was op 2 februari 1740 in de stad geboren. Zijn familie bezat een leerlooierij en een pottenbakkerij. In de leerlooierij werden dierenhuiden verwerkt tot onder meer zoolleer, zadelleer en zeemleer. Voor de pottenbakkerij werden turf, klei en andere grondstoffen ingekocht.

In zijn huis stonden boekenkasten met boeken in verschillende talen en een porseleinkast. Hij bezat pruiken, geborduurde vesten, gouden en zilveren sieraden en natuurkundige instrumenten, waaronder een elektriseermachine. Bij Koudum had hij een buitenhuis, Bovenburen, met een tuin die fruit voor zijn gezin leverde.

Cnoop was doopsgezind. Doopsgezinden konden onder het bestaande bestuur geen zetel in de vroedschap krijgen, de raad die de stad bestuurde. Binnen de doopsgezinde gemeente vervulde hij wel een functie: hij beheerde als boekhouder de financiën.

Vuurstenen, kruit en scherpe patronen

In 1785 kreeg Bolsward een vrijwillige schutterij met ruim honderd leden. Patriotten wilden meer invloed voor burgers en verzetten zich tegen het bestuur rond stadhouder Willem V. Cnoop werd luitenant en secretaris van de krijgsraad. Samen met schoolmeester Achenbach moest hij met het stadsbestuur onderhandelen over vuurstenen, kruit, scherpe patronen, een wachtplaats, een oefenterrein en een tamboer-majoor.

Ook voor onderwijs aan de schutters was geld nodig. Uit de kas van het Sint Anthony Gasthuis kwam 2.600 gulden voor de vrijwillige schutterij. Burgemeester Fockens, Achenbach en Cnoop beheerden de uitgaven.

De meerderheid van de Friese Staten verbood de vrijcorpsen, de vrijwillige gewapende burgerorganisaties. Patriotten spraken over de bijbehorende verboden als de bloedplakkaten. Het ging ook om drukwerk en verzoekschriften. In januari 1787 vroeg Cnoop met andere schutters aan het Bolswarder stadsbestuur om de intrekking van deze bepalingen in de Staten aan de orde te stellen.

In Franeker vormden afvallige Statenleden een tegenregering. Cnoop hielp in september de erkenning daarvan in Bolsward bevorderen. Hij ondertekende stukken van de schutterij en sprak op een bijeenkomst in de kleine kerk. Zijn handelingen kwamen later terug in de aanklachten tegen hem.

Op 13 september 1787 trok een Pruisisch leger de Republiek binnen om het gezag van Willem V te herstellen. Ook in Friesland stortte de patriottenbeweging in. Cnoop werd in Bolsward opgepakt en naar het stadhuis gebracht. Daarna volgde zijn overbrenging naar het Blokhuis. Schoolmeester Achenbach en burgemeester Cornelis van der Burg behoorden eveneens tot de gevangenen.

Een bed uit Koudum

In het Blokhuis kreeg Cnoop overdag toegang tot een van de betere vertrekken. Hij kon bezoek ontvangen en vrienden mochten benodigdheden laten brengen. Zelf beschreef hij zijn omstandigheden:

"daar wij door den Cipier (met oogluiking of onderhandsche ordre van het Hof) eene der beste plaatsen in dit huis bij dage mogen genieten, waar wij nog min of meer gemeenschap met de waereld hebben en bij nacht op ordentelijke bedden slapen, daar wij door hulpe van goede vrienden alles bekomen, wat wij tot welstand van onze lichamen nodig hebben niet alleen, maar door goed gezelschap vele verkwikkingen mogen genieten."

Dit verblijf kostte hem geld. Thuis liep het huishouden door en in Leeuwarden moest hij zijn eigen onderhoud betalen. Aanvankelijk deelde hij een gehuurd bed met zijn neef De Hoop. Toen die naar een andere kamer verhuisde, werd het grote bed Cnoop te duur. Hij liet zijn eigen bed uit het buitenhuis in Koudum komen.

De beschikbare ruimte veranderde. Een gevangen grietman, een bestuurder van een Fries plattelandsdistrict, kreeg het zomerkamertje in gebruik en sliep daar ook. Cnoop en zijn gezelschap konden hun gasten toen alleen nog kort ontvangen of in de ontkleedzaal.

Springen om warm te worden

Begin 1789 was het koud in de gevangenis. Cnoop schreef zijn dochters dat hij ondanks de kou en het ontbreken van vuur nog kon schrijven. Om op temperatuur te blijven bewogen de gevangenen door de kamer:

"Het is onze manier, als wij koud worden, dan springen of huppelen wij zolang totdat wij weder warm worden."

Een paar dagen later was er verbetering:

"Wij hebben nu zo wat vuur sedert twee dagen, zodat wij nu wat minder koude te lijden hebben. Behalve verkoudheid zijn wij nog gezond."

Hij droeg hemden, onderbroeken, baaitjes, een 's winters met wol gevoerde hemdrok, dassen, zwarte kousen, linnen onderkousen en slobkousjes. In de koude winter kwamen daar wanten en zogenoemde IJslandse of sleedkousen met schoenen eraan bij. Over zijn kleding droeg hij binnenshuis een kamerjapon.

Een kamerjapon die niet meer sloot

Riemke moest zorgen dat kleding werd gewassen, versteld en teruggestuurd. Cnoop meldde dat zijn kamerjapon aan de voorkant openstond:

"die staat als ik hem aan heb van voren wel 2 vinger breed open. Gij moet het met H. Ulberg overleggen of er niet in de zijden een strook kan ingezet worden en nieuwe opslagen er op."

Als vermaken niet lukte, moest er een nieuwe komen. Die moest geschikt zijn voor de rouw en ruimer en langer worden dan een van de exemplaren die hij al bezat. Ook andere kledingstukken moesten worden uitgelegd.

Zijn pruiken lagen nog thuis. Riemke moest ze geregeld luchten. Toen zijn hoed in de gevangenis versleten raakte, moest zijn nieuwe hoed worden opgestuurd. Eerst moest die worden opgestreken en moest de rouwsluier eraf. Tegen het einde van de rouwtijd konden ook de zilveren broek-, schoen- en bandgespen weer worden gebruikt.

Lakens, slopen, handdoeken, servetten en kleding reisden per trekschuit tussen Bolsward en Leeuwarden. Ze gingen mee in een pakkorf of een tromp, een mand voor het vervoer van goederen. Soms zaten de brieven in de kousen verstopt. Kleine pakjes konden ook met Jelle de koopman te paard mee.

Druiven, rookvlees en een hazenmaal

Uit de tuinen in Bolsward en Koudum kwamen druiven, peren en perziken. Cnoop kreeg genoeg om ervan uit te delen aan familieleden en vrienden in Leeuwarden, onder wie zijn advocaat Frederik Hessel van Burmania. Later in het jaar volgden pigeonsappels en Calvilse renetten.

Riemke stuurde pekelvlees, rookvlees, kaas, jenever, poffertjes, Deventer koek, smeerkoeken en poffen. Zijn halfbroer Taco Mesdag bezorgde wafels. Bij de conciërge konden de gevangenen eten bestellen en, wanneer het gezelschap niet te groot was, ook maaltijden voor bezoekers regelen.

Een keer at het hele gezelschap patrijzen en haas. De volgende dag werd opnieuw gegeten, nu met de vrouwen die op bezoek kwamen. Cnoop maakte voor zijn dochters een schets van de plaatsen aan tafel. Naar huis stuurde hij af en toe ulevelletjes, snoepjes voor de jongste kinderen.

Riemke tussen huiden, klanten en huishoudgeld

In Bolsward bleven de bedrijven doorwerken. Cnoop verzorgde vanuit zijn gevangenschap zakelijke brieven en kreeg bezoek van personeel en klanten. Voor de pottenbakkerij kocht hij turf, Brabantse aarde, loodwit en traan in. Knecht Jelle kon rekeningen innen. Riemke en Taco Mesdag moesten op de hoogte blijven van de administratie.

Bij de leerlooierij hielp de ervaren knecht Jurjen. Hij kon niet lezen of schrijven. Schriftelijke opdrachten moesten daarom via Riemke lopen. Zij kreeg te maken met de aankoop van slacht- en tuighuiden, bullehuiden, kalfs- en boksvellen en met de prijzen en kwaliteit van het leer.

Over de aankoop van kalfsvellen vertrouwde haar vader haar oordeel nog niet:

"Belangende de kalfsvellen [...] dit komt mij te gevaarlijk voor, om op uw waardeering in te kopen".

Buurman Loojenga had naast de Cnoops eveneens een leerlooierij. Jurjen kon met hem de vellen versnijden; Riemke kon hem over de prijzen raadplegen. Zij moest opdrachten doorgeven over het legen van de kuipen, het drogen van de vellen en het opnieuw vullen van de kuipen met gebruikte run, gemalen boomschors voor het looien.

De klanten zaten in Bolsward, elders in Friesland, in Groningen en in Amsterdam. Er werden verschillende soorten leer verkocht, waaronder zadelleer, zoolleer, zeemleer en overleer voor de bovenkant van schoenen. Riemke moest achter verzendingen en betalingen aan. Thuis moest zij de winkelvoorraad bijhouden en controleren of het opgeslagen leer niet bedierf.

Daarnaast waren er haar drie zusters en het huishouden. Trijntje, de dienstmeid, hielp daarbij. Cnoop verlangde dat Riemke huishoudgeld en bedrijfsgeld uit elkaar hield en de gegevens uit de leerlooierij volledig opstuurde. Wanneer hij iets miste, kwam er opnieuw een brief uit Leeuwarden.

Brieven kwamen verbeterd terug

Ook vanuit het Blokhuis bleef Cnoop zich met het onderwijs van zijn dochters bemoeien. Voor zijn gevangenschap had hij hun rekenen en aardrijkskunde geleerd. Hij wilde dat zij bleven oefenen en hun brieven zorgvuldig schreven. Janke kreeg haar werk nagezien terug:

"Uwe 2 laatste brieven heb ik nagezien en zende UE die gecorrigeert terug, op dat Gij bij nadere gelegenheid (er) gebruik van moogt maken".

Met versjes voor zijn verjaardag ging het net zo. Hij bedankte voor de verzen en de poffertjes, las het werk aan vrienden voor en stuurde de verbeterde versie terug. De dochters moesten die netjes overschrijven.

Baudina speelde liever dan dat zij een brief schreef. Haar vader verbeterde zelfs in zijn aansporing nog een woord:

"Mijne Baudina kon, dunkt mij, in plaats van bij het vuur (niet vier) te zitten speelen wel een brief aan mij hebben geschreven, dat was mooij voor haar en aangenaam voor mij."

Alida moest met lezen beginnen. Baudina ging al naar de meester en moest ook leren naaien. Cnoop vroeg de oudere meisjes zijn lessen aan de jongere kinderen voor te lezen en na te gaan of zij die begrepen. Onder een brief kon hij tegelijk laten zetten:

"aan mijne kleijne Lieven elk 3 kusjes voor mij".

Breien, boeken en lange avonden

Cnoop liet zijde, touw, garen en wol opsturen. Hij knoopte en breide mofjes, beursjes en zakjes voor zijn dochters, vrouwelijke familieleden, vriendinnen en dienstmeisjes. Er kwamen zoveel mofjes naar Bolsward dat hij een winkel voorstelde:

"Voorts zal ik maar op de koop werken, dunkt mij - was dat niet goed? Gij kunt immers wel een mofjeswinkel opzetten: er zou vast wel aftrek komen."

Hij versneed schrijfpennen voor zichzelf en zijn dochters. Hij vroeg om de gezangen van Voet, in groot octavo en gebonden in rood leer, om zijn Franse Nieuwe Testament en om Duitse boeken. Bij sommige boeken zaten de vellen nog aan elkaar: die waren nog niet opengesneden. Zijn dagboek moest Riemke goed verzegeld opsturen, zodat hij het kon voortzetten.

Met acht of negen gevangenen kwam hij drie avonden per week bijeen om te spelen. Over die bijeenkomsten schreef hij:

"Dit diverteert zo wat. Anders zijn de lange avonden wel wat verdrietig."

De gevangenen begonnen de dag met een gezamenlijk morgenlied. Cnoop wilde dat thuis voortzetten. Zijn dochters moesten het lied uit de nieuwe psalmbundel alvast uit het hoofd leren.

Roodvonk thuis en slapeloze nachten

De jongste meisjes kregen roodvonk. Cnoop hoorde het pas toen zij alweer aan de beterende hand waren. Daarna werd Riemke ziek. Taco Mesdag berichtte over een ontsteking in haar keel. Vanuit zijn gevangenschap kon haar vader schrijven:

"Mijn lieve kinderen, wat kan Ulieden, wat kan mij niet overkomen. Goede God ontferm U over ons allen, bewaar ons dat wij elkander eerlang in gezondheid en, zo zulks mogelijk zij, in vrijheid aanschouwen mogen!"

Een klein briefje van Riemke zelf deed hem goed. Later hoorde hij hoe ernstig zij eraan toe was geweest. Ook daarna kwamen er ziekteberichten. Riemke werd verkouden; Janke werd ziek en moest worden gelaten, een aderlating ondergaan; Alida viel een keer hard. Cnoop vroeg herhaaldelijk om druppels tegen zijn slapeloze nachten.

Hij wilde niet dat de kinderen op 8 maart, de verjaardag van de prins, naar buiten gingen. Jurjen moest zo mogelijk 's nachts komen waken. Riemke mocht ook niet naar de kermis in Workum, uit angst dat men haar daar als zijn dochter zou herkennen.

Een proces dat bleef duren

De hoop op vrijlating keerde telkens terug. Cnoop probeerde onder borgtocht vrij te komen. Soms dacht hij dat een zending schoon linnengoed de laatste zou zijn. Maanden later zat hij nog vast. Over het land schreef hij:

"ik zie het slecht met ons vaderland in, geene ruste, geene inwendige vreede en dus geen waar genoegen voor de Bewooners".

Voor zijn verdediging moest Riemke stukken verzamelen. Zijn eigen politieke opstellen moesten voorzichtig tussen linnengoed worden verpakt. Verder vroeg hij om zijn aantekeningen, het Ellendig dagverhaal, oude instructies, reglementen van de schutterij, een almanak met afstanden tussen Friese plaatsen en een verhandeling over vrijcorpsen. Zij moest ook in stilte informeren wie voor of tegen hem zou getuigen.

Hij werd ongeduldig over de hulp van Taco Mesdag, die advocaat was bij het Hof van Friesland. In een brief liet hij zijn dochters een verwijt aan hun oom lezen. De volgende dag kwam hij erop terug: zij moesten die passage toch maar niet aan Taco tonen.

Met een doek voor de ogen op het schavot

Cnoop zag medegevangenen vertrekken, terwijl hij zelf bleef wachten. Zijn neef Hesseling overleed in het Blokhuis in zijn bijzijn. Het vonnis tegen burgemeester Cornelis van der Burg maakte eveneens indruk. Van der Burg werd tot twintig jaar verbanning uit Friesland veroordeeld en moest eerst een schijnexecutie ondergaan. Cnoop beschreef de plechtigheid:

"De uitvoering van zijn vonnis wordt met alle de Plechtigheden verzeld die bij eene wezentlijke onthoofding plaatshebben. Hij wordt van hier uit de droefkamer, zwaar geboeid na de Cancellarij geleid om aldaar zijne sententie te aanhoren en vervolgens hier weder ingebragt, waarna hij in alle Statie op het Schavot word geleid en daar moet knielen met een doek voor de oogen, wanneer (door) de scherprechter hem het zwaard over het hoofd word getrokken (nadat evenwel eerst zijne sententie hier publicq word voorgelezen)."

De droefkamer was het vertrek waar een veroordeelde voor de strafuitvoering verbleef. De sententie was het vonnis. Van der Burg werd na de vertoning weer naar binnen gebracht en later door de scherprechter buiten de poort geleid. Hij mocht nog tot zonsondergang de stad in en moest vervolgens binnen drie dagen Friesland verlaten.

11 september 1789: nog eenmaal naar huis

Op 17 mei 1789 vroeg Cnoop al om zijn rok en een mouwloos camisool, een vest, voor zijn verwachte thuiskomst. Het duurde nog bijna vier maanden. Op 11 september schreef hij om acht uur 's morgens:

"Geliefde Kinderen! Zoo momentlijk word mij mijne sententie voorgeleesen, door dezelve word ik in staat gesteld op heden UI. nog te omhelsen als bestaande mijn vonnis in een tienjaarig bannissement buijten deese provintie boven de kosten".

Hij wilde met een rijtuig komen en niet met de trekschuit. De dochters mochten het nieuws voorlopig alleen aan de naaste familie vertellen. Twee dagen bleef hij thuis. Daarna moest hij de provincie verlaten.

Cnoop vestigde zich in Amsterdam. Riemke trouwde in 1790 met Jan Cremer, die de leerlooierij en pottenbakkerij ging beheren. Zij overleed in haar zesde huwelijksjaar, bij haar vierde bevalling.

Na de omwenteling van 1795 vestigde Cnoop zich niet opnieuw in Bolsward. In 1800 maakte hij er wel zijn testament. Hij overleed in 1801 in Amsterdam en werd op vrijdag 20 november in de Nieuwe Kerk bijgezet.

Wat is nog te zien?

De Grote Dijlakker, waar Cnoop woonde, ligt tussen het stadhuis en de Martinikerk. Het latere grote huis van schoonzoon Jan Cremer behoort tot de geschiedenis van dezelfde familie, maar is niet het huis zoals Cnoop dat in 1787 bewoonde. In het oude stadhuis is tegenwoordig Museum De Tiid gevestigd.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullingen, afbeeldingen of gegevens over Wopko Cnoop en zijn gezin? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.