Sjoerd Jans uit Nijland: geweld, familie en erfenis (1601-1605)

Op 26 januari 1605 werd Sjoerd Jans uit Nijland wegens twee doodslagen onthoofd. In de jaren daarvoor was hij herhaaldelijk met justitie in aanraking gekomen. Hij bestal zijn moeder, verwondde mannen in Nijland en Bolsward en raakte betrokken bij een dodelijk gevecht in een herberg in Bozum. Twee van de mannen die hij verwondde waren of werden later zijn zwagers.

Sjoerd werd ook Syuerd Jans genoemd. Hij kwam uit Nijland, toen vaak Nieuwland geschreven, bij Bolsward. Zijn geboortejaar, leeftijd, beroep, eventuele vrouw en kinderen en eigen woonadres zijn niet bekend. Zijn ouders woonden in Nijland; dat bewijst niet dat hij daar gedurende al deze jaren zelf een huis had.

Zijn ouders in Nijland

Zijn vader Jan Syurdts was vóór maart 1601 overleden. Zijn moeder Reynsck Idsedr woonde als weduwe in Nijland. Het dorp was eeuwen eerder ontstaan op ingepolderde grond van de voormalige Middelzee. Tegen 1600 was het een gevestigde landbouwgemeenschap met een kerk en boerderijen.

Op 14 maart 1601 werd de naam van Reynsck genoteerd in een uitspraak van het Hof van Friesland. Zij had een rechtszaak gevoerd tegen Mathijs Oenema, raad van de Admiraliteit van Friesland. Het Hof veroordeelde hem tot betaling van 300 goudgulden van twintig stuivers per stuk, met schadevergoeding en rente.

Waarom Mathijs Oenema haar dit bedrag verschuldigd was, vermeldt de bewaarde uitspraak niet. Ook staat er niet of zij het geld kreeg. De zaak maakt wel duidelijk dat Reynsck financiële belangen had buiten haar eigen huishouden.

November 1601: diefstal van zijn moeder

In november 1601 werd Sjoerd ervan beschuldigd dat hij zijn eigen moeder had bestolen. Wat hij wegnam, is niet vermeld. Hij had zich ook schuldig gemaakt aan wat destijds werd omschreven als 'vorderen ontucht', aan dronkenschap en aan 'spelen', waarschijnlijk om geld.

Sjoerd zat gevangen, maar zijn naaste familieleden kwamen voor hem op. Nadat hij beloofd had zijn leven te beteren, werd hij op 24 november 1601 uit hechtenis ontslagen.

Het is niet bekend waar het drinken en spelen plaatsvond. Ook weten we niet of de diefstal verband hield met zijn vaders nalatenschap. Een aanspraak van Sjoerd op een kindsdeel is niet overgeleverd.

Maart 1603: een zware verwonding op het kerkhof

In maart 1603 verwondde Sjoerd de boer Louw Murcks van Cappenburg uit Oppenhuizen ernstig op het kerkhof van Nijland. In het oude rechtbankmateriaal staat dat Louw daar 'opt kerckhoff inden dorpe Nieuwland een swaaren wonde' opliep.

Het kerkhof lag bij de Nicolaaskerk, midden in het dorp. De kerk en de plaats van het oude kerkhof zijn nog herkenbaar. Waarom Louw daar was, is onbekend. Een begrafenis, afgesproken duel of bezoek aan een familiegraf wordt niet genoemd. Ook weten we niet welk wapen bij deze verwonding werd gebruikt.

Louw was in 1603 getrouwd met Hemck Tjallings. Nadat zij was overleden, trouwde hij met Rinck Jans, de zus van Sjoerd. In augustus 1610 was dat tweede huwelijk al gesloten. Louw werd dus later Sjoerds zwager. Over een afzonderlijke straf, een schikking of een beroep op zelfverdediging bij de verwonding van 1603 is geen bewijs gevonden.

De familie, het boerenbedrijf en de bezittingen van Louw worden verder beschreven op de pagina Louw Murcks van Cappenburg en Hemck Tjallings .

Een gewonde man in een herberg in Bolsward

Later verwondde Sjoerd in een herberg in Bolsward een man met de naam Sytse, afkomstig uit Schettens. Sytse raakte daarbij aan de borst gewond. De dag en maand zijn niet overgeleverd. Evenmin is bekend hoe het gevecht begon of welk wapen Sjoerd gebruikte.

1603: een slag met een karabijn tegen Joucke Pieters

Ook zijn zwager Joucke Pieters werd in 1603 slachtoffer van geweld. Hij was al vóór 1587 getrouwd met Beits Jans, een zus van Sjoerd. Sjoerd sloeg hem met een karabijn tegen het hoofd. De oude tekst zegt dat hij hem daarmee 'een gat in t hooft' sloeg. Er staat niet dat hij op Joucke schoot.

Joucke en Beits woonden op Langaard onder Bozum. Hij gebruikte daar land dat in de familie van Joucke voorkwam. Waar Sjoerd hem met de karabijn sloeg, is niet vastgelegd.

Een dode bij een herbergvechtpartij in Bozum

In een herberg in Bozum kwam het tot een gewapende vechtpartij. Er werd gevochten met ongelijke wapens: een ontblote ponjaard tegenover een klein mes. Buwe Martens kwam bij dit gevecht om het leven.

Uit de overgeleverde beschrijving weten we niet wie welk wapen hanteerde, wie het gevecht begon of waarom het uitbrak. Dat Sjoerd eerder wegens dronkenschap in aanraking was gekomen met justitie, bewijst niet dat hij tijdens deze vechtpartij dronken was.

26 januari 1605: ter dood veroordeeld

Sjoerd Jans werd op 26 januari 1605 wegens twee doodslagen ter dood veroordeeld. De later samengestelde lijst van criminele sententies vermeldt dat hij op die datum werd onthoofd. De naam van één dodelijk slachtoffer, Buwe Martens, is bekend; van de andere doodslag kennen we het slachtoffer en de plaats niet.

Waar de onthoofding werd uitgevoerd, wordt niet vermeld. Het is daarom niet mogelijk de gebeurtenis op het schavot van Bolsward, de Brol in Leeuwarden of een andere plaats te lokaliseren.

De familie van Sjoerd

De rechtszaken uit latere jaren geven namen van verwanten die ook tijdens Sjoerds leven al deel uitmaakten van dezelfde familie. Zijn moeder Reynsck leefde nog toen hij in januari 1605 werd veroordeeld; in februari 1606 komt zij opnieuw als partij in een gerechtelijke zaak voor.

• Jan Syurdts: zijn vader, overleden vóór maart 1601.
• Reynsck Idsedr: zijn moeder, weduwe in Nijland, overleden na februari 1606 en vóór maart 1614.
• Jan Jans: zijn broer, later wonend in Nijland.
• Beits Jans: zijn zus, getrouwd met Joucke Pieters van Langaard bij Bozum.
• Rinck Jans: zijn zus, later getrouwd met Louw Murcks van Cappenburg uit Oppenhuizen.

1604-1605: Joucke koopt grond in Bozum

In 1604 overleed Hid Pieters, een zus van Joucke. Tot haar nalatenschap behoorde zeven pondemaat land op Langaard dat Joucke al gebruikte. In 1605 kochten Joucke en Beits aandelen van verwanten in zeven pondemaat en twee eins land in Bozum, tegen 47 goudgulden per pondemaat.

Onder de verkopers waren Jouckes broer Claes Pieters uit Lutkewierum, zijn zussen Trijn en Rinck Pieters en kinderen van een overleden zus. Het ging dus om grond uit de familie van Joucke. Of de koopsom direct werd betaald en waar het geld vandaan kwam, is niet bekend.

De koopdatum binnen 1605 is niet vastgesteld. We weten daardoor niet of de aankoop vóór of na Sjoerds onthoofding op 26 januari plaatsvond.

1614: een rechtszaak over de ouderlijke nalatenschap

Op 31 maart 1614 stonden Rinck Jans en Joucke Pieters, die optrad namens zijn vrouw Beits, tegenover hun broer en zwager Jan Jans uit Nijland. Het ging om de nalatenschap van Jan Syurdts en Reynsck Idsedr.

Het Hof van Friesland erkende hun erfrechten en droeg Jan op geld en goederen af te rekenen. De uitspraak noemt verschillende posten:

• 500 carolusgulden met bijkomende aanspraken.
• 100 goudgulden waarbij Joucke Pieters werd genoemd.
• 700 goudgulden in verband met een afkoop.
• 50 goudgulden.
• Vier koeien en twee bedden, naast andere goederen.

De bedragen zijn afzonderlijke posten in een rechtszaak; ze kunnen niet zomaar worden opgeteld als één erfenis. Het Hof wilde ook laten onderzoeken welk land van hun vader of moeder afkomstig was en of Jan Jans tijdens het leven van hun moeder nieuwe huurafspraken met haar had gemaakt.

De geschillen hielden daarna aan. In 1616 en 1618 komen dezelfde verwanten opnieuw tegenover elkaar in gerechtelijke uitspraken voor. Sjoerd was toen al jaren overleden. Er is geen bewijs dat hij in 1601 zijn kindsdeel opeiste of dat het geweld tegen Joucke Pieters en Louw Murcks door deze latere erfenisstrijd werd veroorzaakt.

Wat is nog te zien?

• In Nijland staat de Nicolaaskerk op de plek waar Sjoerd in maart 1603 Louw Murcks zwaar verwondde. De exacte plek op het kerkhof is onbekend.
• Bozum bestaat nog als terpdorp. De herberg waarin Buwe Martens omkwam is niet geïdentificeerd.
• In Bolsward zijn de historische stadskern en kerken herkenbaar. De herberg waar Sytse werd verwond is niet gelokaliseerd.

Personen en plaatsen uit dit verhaal

• Louw Murcks van Cappenburg en Hemck Tjallings
• Bolsward in de 16de en 17de eeuw
• Oppenhuizen in de 17de eeuw
• Herbergen, markten en handel

Andere strafzaken uit de 17de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.