Misdaad en straf in Friesland (1700 - 1750)
Deze zaken uit 1700-1750 gaan over misdrijven waarvoor het Friese gerecht onder meer lijfstraffen, opsluiting en verbanning oplegde. Een veroordeelde kon daardoor zijn woonplaats en werk verliezen. Wie na een verbanning terugkwam, riskeerde een nieuwe en soms zwaardere straf.
Op 26 april 1738 veroordeelde het Hof van Friesland negen mannen wegens hun gezamenlijke uitbraakpoging uit het Leeuwarder tuchthuis. Hun geschreven verbond en een brief van Berent van Hattum zijn overgeleverd. De ondertekende afspraak uit 1738 is apart in modern Nederlands te lezen.
De historische brief van Berent van Hattum aan Adriaantje van Wassenaar is met behoud van de ik-vorm hertaald.
Chronologische lijst
Afzonderlijke stukken: het weegcertificaat van Claas en Neeltje uit 1729.
- 1717, 9 december: Bergman Livins van Den Haag is ter verbetering en tot nader besluit van het Hof naar het Tucht- en Werkhuis gestuurd.
- 1718, 19 maart: Dirk Jurjens van Paderborn is wegens het maken van vals geld gegeseld, gebrandmerkt en voor altijd verbannen. Volgens het vonnis was hij zestien jaar oud.
1718, 22 oktober: Antje Alberts en Neeltje Sickes zijn wegens het stelen van appels uit een tuin bij Sint-Annaparochie gegeseld met een netje appels boven hun hoofd en voor drie jaar naar het Tuchthuis gestuurd. Het verhaal van Antje Alberts en Neeltje Sickes in Sint-Annaparochie (1718).
Kraamzorg rond 1715.
- 1721, 11 oktober: Lenert Jurjens Kees is wegens het herhaald en bewust uitgeven van valse 'sestehalven' gegeseld, gebrandmerkt en voor zeven jaar uit Friesland verbannen.
- 1722, 26 oktober: Augustinus Clasen van Leeuwarden had volgens het vonnis wegens verschillende inbraken de doodstraf verdiend, maar kreeg gratie in verband met de immuniteitsregeling rond zijn medeplichtige Harmen Hendriks en het plakkaat van 3 augustus 1710.
1727: Zacharias Berghaan, die wegens het vermoorden van zijn kleinkind gevangen zat in het Blokhuis, overleed vóór de executie. Zijn lichaam werd daarna aan de benen aan de galg opgehangen.
Verhoor rond 1715.
- 1724, 23 september: Lammert Feijes uit Ureterp, knecht bij Jan Minnerts in Bakkeveen, is wegens diefstal tijdens de begrafenis van een kind tot geseling en drie jaar tuchthuis veroordeeld. De verklaringen over de begrafenis, de diefstal en de uitbraakpoging in 1725.
- 1732, 13 september: Antje Lammerts van Harlingen had haar zwangerschap verborgen gehouden. Zij verklaarde tijdens de bevalling te zijn flauwgevallen en haar kind na het bijkomen dood bij zich te hebben gevonden. Daarna had zij het in haar kistje gelegd. Zij is gegeseld, gebrandmerkt en voor zeven jaar naar het tuchthuis gestuurd.
- 1734, 20 november: Jan Obbes en Jaske Sakes, gevangenen in het Tuchthuis, zijn wegens seksuele handelingen die in het vonnis als dicht bij 'sodomie' werden omschreven gegeseld en gebrandmerkt, voor tien jaar in het Tuchthuis opgesloten en daarna voor altijd verbannen op straffe van de dood.
1741, 1 juli: Philip Christiaan Pieters en Jan Hendriks zijn wegens inbraak en diefstal in de kerk van Bakhuizen gegeseld, gebrandmerkt en voor altijd verbannen.
Kraamzorg rond 1714.
- 1743, 18 oktober: Abraham Roest, beschuldigd van het vermoorden van twee mensen, had zichzelf vóór de uitvoering van een straf de keel doorgesneden. Zijn lichaam werd daarna met een mes en een hand bij de galg op een rad tentoongesteld.
- 1745, 1 mei: Twee vonnissen van geseling zijn in het Engels uitgesproken door een lid van de Garde du Corps, naast de substituut-procureur-generaal, in de zaal van de Landschapsgevangenis.
- 1746, 9 februari: Jan Tjerks van Akkerwoude is van deze vervolging wegens seksueel contact met een teef ontslagen, hoewel hij bij zijn antwoord alle artikelen van de aanklacht volledig had bekend.
1749, 20 september: Andries Andriessen van Koudum is wegens oproer veroordeeld. Het Hof vond de doodstraf in beginsel passend, maar liet die vanwege wat het vonnis zijn 'mindere verstand' noemt achterwege. Hij kreeg het zwaard over het hoofd, tien jaar Tuchthuis en levenslange verbanning uit Friesland. Het oproer in Koudum en de vlucht uit het tuchthuis (1748-1754)
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
De Brol en het Blokhuis in Leeuwarden
De kaart toont enkele plaatsen van rechtspraak en gevangenschap in Leeuwarden. Niet iedere straf uit deze lijst werd daar uitgevoerd. Kaart en geschiedenis van de gerechtsplaatsen in Leeuwarden.
Leeuwarden
In Leeuwarden bevonden zich het Hof, de landsgevangenis en het Tucht- en Werkhuis.
Leeuwarden rond 1710.
Gerechtsdienaar rond 1715.
Kraamzorg rond 1715.
Lichamelijke kwetsbaarheid werd meestal thuis opgevangen.
Openbare straffen vonden midden in de stedelijke leefwereld plaats.
Poort rond 1715.
Misdaad en straf in Friesland
Rechtspraak en galgen vóór 1515
Dagelijks leven
Bronnen
Bauke Sipkes en Antje Jans: een strafzaak bij Optwijzel (1738-1739).
Verantwoording van de tekst
- Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Bronnen en verantwoording
- "Ab instantia geabsolveerd" bij Jan Tjerks betekent ontslag van deze vervolging, geen onvoorwaardelijke vaststelling van onschuld. Eekhoff verklaart in een eigen notitie dat het bewijs van het feit onzeker was. Bij Andries Andriessen vermeldt hij bovendien dat achter het vonnis de gebruikelijke plechtigheden bij deze schavotstraf zijn aangetekend.
Historische toelichting
Aanvullende historische context bij de vonnissen.
In de eerste helft van de 18de eeuw was het Tucht- en Werkhuis een gevestigde strafinstelling. Geseling, brandmerken, verbanning en openbare schandstraffen bleven daarnaast bestaan. De doodvonnissen staan op Terechtstellingen in Friesland, 1700-1750.
Een zestienjarige veroordeelde
Bij Dirk Jurjens vermeldt het vonnis uitdrukkelijk dat hij zestien jaar oud was. De straf wegens valsemunterij bestond uit geseling, brandmerken en permanente verbanning. Bij Antje Alberts en Neeltje Sickes werd de diefstal van appels tijdens de straf zichtbaar gemaakt met een netje appels boven het hoofd.
Een bevalling onder verdenking
Antje Lammerts verklaarde in 1732 dat zij haar zwangerschap verborgen had gehouden, tijdens de bevalling was flauwgevallen en haar kind na het bijkomen dood had aangetroffen. Het Hof veroordeelde haar tot geseling, brandmerken en zeven jaar tuchthuis. De korte samenvatting is onvoldoende om haar verklaring zelfstandig medisch te beoordelen.
De praktijknotities van vroedvrouw Catharina Schrader gaan niet over Antjes zaak, maar laten uit dezelfde tijd zien hoe gevaarlijk en onvoorspelbaar een bevalling kon zijn.
Het zwaard over het hoofd
Andries Andriessen kreeg in 1749 niet de doodstraf, maar wel een openbare schavotstraf waarbij het zwaard over zijn hoofd werd gevoerd. De dreiging en voorbereiding van onthoofding werden zichtbaar gemaakt zonder dat de doodstraf werd voltrokken.
Straf na de dood
Bij Zacharias Berghaan in 1727 en Abraham Roest in 1743 werd het lichaam na overlijden alsnog publiek tentoongesteld. Ook hier is het belangrijk onderscheid te maken tussen de doodsoorzaak en de daaropvolgende strafrechtelijke tentoonstelling.
Deze mensen in andere verklaringen
Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.
Brontekst
Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.