Toen en Toen ..
ZoekenHet verhaal van Friesland

Misdaad en straf in Friesland (1650 - 1700)

Deze Friese zaken uit 1650-1700 betreffen onder meer diefstal, geweld en het negeren van gerechtelijke bevelen. Het Hof van Friesland behandelde zowel strafzaken als geschillen over rechten en bezit. Niet iedere beslissing eindigde met een uitgevoerde straf: ook een verbod of voorwaardelijke kwijtschelding komt voor.

Chronologische lijst

Afzonderlijke stukken: het hernieuwde verbod voor de drie Van Donia's in 1680.

  • 1650, 4 september: Cipier Wouter Jetses is wegens het laten ontsnappen van een gevangene uit zijn ambt gezet, tot 500 Carolusguldens boete veroordeeld en voor vijf jaar verbannen. De ontsnapte gevangene heette Van Ommeren en zat op de kamer die Cuurks kamer werd genoemd.
  • 1650, 9 november: Otto Harings van Heeg is veroordeeld tot levenslange bewaring. Het bestuur van Makkum moest dit op eigen kosten naar behoren regelen.
  • 1652, 1 juni: Griet Jans van Dokkum is wegens toverij en waarzeggerij gegeseld en voor tien jaar verbannen.
  • 1653, 14 mei: Aris Freeks van Loppersum is wegens het helpen afsnijden van paardenstaarten een kwartier naakt met paardenstaarten om zijn hals te pronk gesteld. Daarna is hij gegeseld en voor zeven jaar verbannen.
  • 1654, 8 mei: Andreas Theodoor van Sneek, secretaris van de dijken van Wymbritseradeel, is wegens het schrijven van valse ordonnanties ongeschikt verklaard voor notariaat en andere openbare ambten en tot 1000 gulden boete veroordeeld.
  • 1657, 14 november: Jan Auckes van Oenkerk is wegens het afslijpen en met kwik verzilveren van koperen munten en het uitgeven daarvan gegeseld, gebrandmerkt en voor altijd verbannen.

1661, 13 juli: Jetse Melchiors van Workum is naar het tuchthuis gestuurd.

Zuivelbereiding rond 1715.

Zuivelbereiding rond 1715.

  • 1663, 31 januari: Sybrand Wopkes uit Joure had zich bij de secretarie valselijk voor Obbe Sickes uitgegeven en onder die naam een schuldbekentenis ten laste van Obbe getekend. Hij is gegeseld en voor vijf jaar verbannen.
  • 1664, 9 juli: De schilder Matthijs Usens is wegens godslastering gegeseld; zijn tong werd met een heet ijzer doorboord en hij werd voor altijd verbannen.
  • 1667, 26 maart: Dirk van Ruwen had contact onderhouden met de Engelsen, die toen vijanden waren. Na drie dagvaardingen was hij niet verschenen. Op de bewijsartikelen van de procureur-generaal is hij bij verstek veroordeeld om, als hij in handen van de justitie kwam, met het zwaard te worden terechtgesteld. Zijn goederen werden verbeurd verklaard. Zijn zonen Dirk Pieter en Hendrik Willem verloren de ambten en inkomsten die zij in Friesland mochten hebben en werden ongeschikt verklaard voor nieuwe benoemingen.
  • 1668, 9 mei: Tryn Hendriks van Dokkum is wegens de beschuldiging van betovering gegeseld en voor tien jaar verbannen.
  • 1669, 9 februari: Thomas Gyarmati, student in Franeker, is wegens diefstal binnenskamers gegeseld.
  • 1673, 7 november: Mary Trens van Groningen is wegens diefstal berecht. Omdat zij halverwege haar zwangerschap was, legde het Hof de lijfstraf die zij anders had verdiend niet op. Het Hof beval haar nadrukkelijk voortaan geen dergelijk of ander slecht gedrag en strafbare feiten meer te plegen, op straffe van lijfstraf. Bij een volgende zaak zou ook dit delict meewegen.

1674, 2 mei: Reynier Everts van Harlingen is wegens een poging zichzelf van het leven te beroven, die door anderen tijdig werd verhinderd, in de gevangeniszaal streng gegeseld.

Gevangenis rond 1664.

Het tuchthuis bood een strafvorm tussen korte lijfstraf, verbanning en doodstraf.

  • 1676, 11 maart: Schermmeester Christiaan Pauli Klein in Franeker en Rynder Hendricks, executeur van Franekeradeel, zijn wegens het maken en uitgeven van vals geld gegeseld, gebrandmerkt en voor altijd uit Friesland verbannen.
  • 1677, 27 oktober: Phocans Siersma, advocaat voor het Hof en vroedsman van Bolsward, is wegens vervalsing van een kwitantie en het zich toe-eigenen van gestolen geld gegeseld, voor zeven jaar verbannen en uit de advocatenmatrikel geschrapt.
  • 1680, 22 september: Ernst, Keimpe en Frans van Donia kregen opnieuw een verbod op Hinnemastate in Jelsum te komen of daar te verblijven.
  • 1680, 2 oktober: Jan Jansen is wegens overspel gegeseld en voor drie jaar verbannen.
  • 1682, 16 december: Sjoerd Galts van Langezwaag is wegens verkrachting van twee vrouwen op de openbare weg met het zwaard over het hoofd gestraft en levenslang naar het tuchthuis gestuurd. Het oude vonnis gebruikt een historische formulering over zijn verstandelijke toestand; dat is geen moderne diagnose.
  • 1683, 19 mei: Daniel Klaver uit Den Bosch is wegens diefstal en andere feiten gegeseld en voor vijf jaar opgesloten. Hij was eerder in Groningen tot geseling, brandmerken en tien jaar tuchthuis veroordeeld. Na de lijfstraf was hij van de schandpaal gesprongen en zo aan het tuchthuis ontkomen.

1683, 27 oktober: Veertien gevangenen zijn wegens bedelarij, waarzeggerij en verwante feiten gegeseld en voor altijd verbannen.

Stadswal rond 1664.

Stadswal rond 1664.

  • 1683, 2 december: Douwe van Grovestins, ritmeester, trad na afstand van zijn militaire privileges als borg op voor zijn vader Oene van Grovestins.
  • 1684, 3 mei: Joannes Schuring van De Leek, voormalig predikant in IJsselham, was op 19 september 1683 tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld. Wegens misstanden die hij daar pleegde, is hij op de binnenplaats van het tuchthuis gegeseld.
  • 1685, 14 maart: Zeventien gevangenen zijn wegens bedelen en andere feiten gegeseld en levenslang verbannen.
  • 1691, 21 december: Barber Geerts uit Farmsum was op 21 maart 1691 tot geseling en drie jaar tuchthuis veroordeeld. Omdat zij daar een besmettelijke ziekte bleek te hebben die mogelijk het hele tuchthuis kon besmetten, is zij voor de resterende tijd naar buiten het land verbannen.
  • 1692, 1 maart: Wiltje Thomas Wiersma was op 29 februari 1692 voor een jaar naar buiten het land verbannen en moest binnen drie dagen vertrekken. Na zijn verzoek en het mondelinge advies van de procureur-generaal verlengde het Hof zijn vertrektermijn met veertien dagen.
  • 1697, 27 februari: Rense Piers van Wijtgaard is wegens herhaald uitbreken uit het tuchthuis op twee opeenvolgende zaterdagen op het tuchthuisterrein gegeseld.

1699, 30 september: Gijsbert Jacobs van Leiden, die voor de zesde keer uit het tuchthuis was uitgebroken, is op het schavot gegeseld. Zijn tuchthuisstraf werd met een jaar verlengd en daarna volgden nog twee geselingen op het tuchthuisterrein.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Leeuwarden

Het Hof, het Blokhuis en het tuchthuis maakten Leeuwarden tot centrum van de hogere strafrechtspraak.

De Brol en het Blokhuis op de kaart van Leeuwarden uit 1603
De Brol en het Blokhuis, 1603. Klik op de kaart voor de uitvergroting.

De Brol, het Hofschavot en de galgplaatsen in Leeuwarden.

Stadswal rond 1664.

Bij de Franeker academie leefden studenten uit heel Europa.

Franeker in de 17de eeuw

Universiteit rond 1650.

Universiteit rond 1650.

Harlingen rond 1664.

Harlingen rond 1664.

Dokkum rond 1650.

Tryn Hendriks en Griet Jans werden met Dokkum verbonden.

Boerenerf rond 1650.

Boerenerf rond 1650.

Boerenerf rond 1700.

Boerenerf rond 1700.

Misdaad en straf in Friesland

Rechtspraak en galgen vóór 1515

Terechtstellingen 1500-1550

Misdaad en straf 1500-1550

Terechtstellingen 1550-1600

Misdaad en straf 1550-1600

Terechtstellingen 1600-1650

Misdaad en straf 1600-1650

Terechtstellingen 1650-1700

Misdaad en straf 1650-1700

Terechtstellingen 1700-1750

Misdaad en straf 1700-1750

Terechtstellingen 1750-1800

Misdaad en straf 1750-1800

Dagelijks leven

Bronnen

Bronnen en verantwoording

  • Bij de gedwongen verblijfplaatsen is onderscheid gemaakt tussen uit een gebied verbannen worden en binnen een gebied moeten blijven. De gegevens over Daniel Klavers eerdere ontsnapping en het verbod voor de zonen van Dirk van Ruwen zijn aangevuld.

Historische toelichting

Aanvullende historische context bij de vonnissen.

Geseling, brandmerken en verbanning bleven belangrijke straffen, maar ook langdurige opsluiting in het tuchthuis werd steeds zichtbaarder. De doodvonnissen staan op Terechtstellingen in Friesland, 1650-1700.

Het tuchthuis wordt een vaste straf

In 1657 werd advocaat Henricus Neuhusius in Leeuwarden veroordeeld na een conflict met het Hof van Friesland. De strafzaak van Henricus Neuhusius uit 1657 is afzonderlijk uitgewerkt.

Vanaf de jaren zestig duikt het tuchthuis opnieuw geregeld in de vonnissen op. Ontsnappen kon nieuwe geseling en verlenging van de opsluiting opleveren.

De vroege ontwikkeling staat op Misdaad en straf in Friesland, 1600-1650.

1668: Tryn Hendriks spreekt zelf

Bij Tryn Hendriks zijn veel meer procesdetails bewaard dan bij de meeste korte vonnissen. Haar verklaringen en die van soldaat Christiaan Wolters laten zien hoe ruzie, lichamelijke klachten, beschuldiging van betovering, geweld en een herroepen bekentenis in één zaak samenkwamen.

De zaak Tryn Hendriks en Christiaan Wolters, 1667-1668.

1669: Thomas Gyarmati

De Hongaarse theologiestudent Thomas Gyarmati verklaarde dat hij de goederen die op zijn kamer werden gevonden bij de stadswallen had aangetroffen. Een deel van het zilver verkocht hij in Amsterdam; een deel van het geld gebruikte hij onder meer voor theologische boeken. Hij werd gegeseld en voor tien jaar verbannen.

De veroordeling van Thomas Gyarmati.

Zwangerschap, ziekte en toestand van de veroordeelde

De uitvoering van een straf was niet volledig mechanisch. Bij Mary Trens werd lichamelijke straf tijdens haar zwangerschap niet uitgevoerd. Bij Barber Geerts werd tuchthuisstraf wegens besmettingsgevaar vervangen door verbanning. Historische kwalificaties van iemands verstandelijke toestand worden hier niet als moderne medische diagnose gelezen.

Waar Criminele sententies - afschrift van Wopke Eekhoff een jaar of omstandigheid niet duidelijk vermeldt, vullen we dat niet met een gok aan.

Brontekst

Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.

1661, 13 juli: Jetse Melchiors van Workum werd volgens Criminele sententies - afschrift van Wopke Eekhoff de eerste veroordeelde die na een onderbreking weer naar het tuchthuis werd gestuurd.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.