Rechtspraak en galgen in Friesland vóór 1515

Vóór de centralisatie van de zware rechtspraak in Leeuwarden bestond Friesland uit steden, grietenijen en oudere landgemeenten met eigen rechterlijke bevoegdheden. De geschiedenis is daarom veel plaatselijker dan in de 16de-eeuwse sententieboeken van het Hof van Friesland.

Deze pagina geeft het algemene kader. De precieze ligging van afzonderlijke galgenvelden gaan we later per plaats uitwerken, alleen wanneer een oude kaart, veldnaam, archiefstuk, HISGIS-gegeven of andere betrouwbare bron de locatie voldoende ondersteunt.

Boete en zoen waren belangrijk, maar er bestonden ook doodstraffen

Het Oudfriese recht kende een sterke traditie van boete, genoegdoening en verzoening. Zelfs bij doodslag kon betaling onder bepaalde omstandigheden een conflict beëindigen. Dat betekent echter niet dat Friesland vóór 1500 geen doodstraffen kende.

Voor zware delicten zoals roofmoord, bepaalde vormen van diefstal, kerkroof, brandstichting en landverraad kwamen lijf- en doodstraffen wel degelijk voor. Sociale positie en bezit konden bovendien verschil maken: wie een zeer hoge boete niet kon betalen, had minder mogelijkheden om een conflict via geld en goederen af te doen.

Galgen stonden waar mensen ze konden zien

Zo'n gerechtsplaats had meer dan één functie. Een veroordeelde kon er worden opgehangen of een na de executie tentoongesteld lichaam kon er op een rad of aan een galg blijven liggen. Tegelijk maakte de gerechtsplaats voor reizigers en inwoners zichtbaar dat een stad of rechtsgebied aanspraak maakte op het recht om zware misdrijven zelf te bestraffen.

We nemen uit Mols publicatie geen kaarten of figuren over. De onderzoeksresultaten worden hier in eigen woorden samengevat en waar mogelijk later per plaats met andere bronnen gecontroleerd. De Vrije Fries 86 (2006), met J.A. Mol, Galgen in laatmiddeleeuws Friesland.

Voorbeelden uit verschillende delen van Friesland

Uit de verzamelde gegevens blijkt dat steden en grietenijen vaak een eigen gerechtsplaats hadden. Voor Kollumerland wordt een galg genoemd bij het voormalige blokhuis bij Kollum. Voor delen van Tietjerksteradeel worden afzonderlijke galgplaatsen genoemd. Ook bij steden als Sneek, IJlst, Franeker en Workum zijn aanwijzingen voor plaatselijke hoge rechtspraak.

Deze voorbeelden zijn hier bewust nog niet als exacte punten op een moderne kaart gezet. De gebruiker die straks op een plaatsgeschiedenis terechtkomt, moet kunnen zien welke ligging zeker is, welke alleen ongeveer bekend is en welke uitsluitend uit een oude veldnaam wordt vermoed.

Voor Sneek in de 15de eeuw kan zo'n lokale uitwerking later worden toegevoegd. Hetzelfde geldt voor IJlst, Franeker, Workum en andere plaatsen.

• Sneek in de 15de eeuw
• IJlst
• Franeker
• Workum

Rond 1498-1515: steeds meer centralisatie

Met de komst van het Saksische landsheerlijke bestuur veranderde de organisatie van de rechtspraak. In Leeuwarden ontstond een overkoepelend Hof. De bedoeling was de zware strafrechtspraak steeds meer centraal te behandelen, maar dat gebeurde niet van de ene dag op de andere.

Rond 1515 hadden steden en grietenijen hun zelfstandige recht om doodstraffen te voltrekken en lichamen op eigen gerechtsplaatsen tentoon te stellen grotendeels verloren. Vanaf dat moment wordt Leeuwarden veel belangrijker als centrum van het halsrecht. De bewaarde criminele sententieboeken van het Hof beginnen kort daarna, in 1516.

Het vervolg over misdaad en straf in de 16de eeuw:

• Terechtstellingen in Friesland, 1500-1550
• Misdaad en straf in Friesland, 1500-1550

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.