Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Veroordelingen door het Hof van Friesland (1550 - 1600)

Dit overzicht behandelt Friese strafzaken uit 1550-1600. Geloofsvervolging en oorlog tekenden deze periode, maar het gerecht behandelde ook diefstal en andere alledaagse conflicten. Naast doodvonnissen werden onder meer lijfstraffen, opsluiting en verbanning uitgesproken.

Verhoor rond 1550.

Verhoor rond 1550.

Verhoor rond 1553.

Afzonderlijke stukken: het Schoonhovense vonnis tegen Marrigje Arjens.

Verhoor rond 1553.
  • 1550, 1 juni: Herman Jans is wegens diefstal gegeseld en met een groot brandmerk op zijn linker schouder gemerkt, vervolgens voor altijd verbannen.
  • 1550, 1 juli: Michel is wegens bedelarij met een klein merk gebrand en vervolgens verbannen.
  • 1553, 20 oktober: Tjiets Sythie's dochter is wegens het melken van andermans koeien 's nachts op het veld veroordeeld om een half uur op het schavot te staan met een juk en twee emmers op haar schouders, vervolgens uit de stad geleid en de volgende dag op de brug in Dokkum op een ton staande dezelfde straf te ondergaan.
  • 1553, 26 november: Herman van Ootmarsum en Jelle Mattie's zoon zijn wegens twee paardendiefstallen met de strop om de hals op het schavot gegeseld, beide oren afgesneden, vervolgens gegeseld buiten St. Catharina's poort geleid en eeuwig verbannen op straffe van de galg.
  • 1554, 17 juli: Hendrik Allerts is wegens diverse diefstallen veroordeeld om op het schavot flink gegeseld te worden, vervolgens op de brol, de waag en de visbrug op iedere plaats vijfentwintig slagen te krijgen, daarna met een klein brandmerk op zijn linker schouder gemerkt en vervolgens voor altijd verbannen.
  • 1555, 7 februari: Johan Thomas is wegens zakkenrollen en ontheiliging van de Sint-Maartenskerk gegeseld en vervolgens twee jaar binnen Dokkum en de beide Dongeradeel verbannen.
  • 1557: Dirk Harmens was eerder gegeseld. Wegens overtreding van zijn verbanning en nieuwe diefstal is van elk oor een stuk afgesneden. Vervolgens is hij op het schavot gegeseld en al geselend buiten de stadspoorten geleid. Daarna moest hij tien jaar binnen drie grietenijen blijven, op straffe van lijfstraf of de dood.
  • 1557, 10 juli: Cornelis Jans is wegens diefstal en zich voordoen als een genezer en waarzegger een half uur met zijn boekje om de hals te pronk gesteld, vervolgens gegeseld, een stuk van zijn rechteroor gesneden en uiteindelijk op straffe van verlies van leven verbannen.
  • 1557, 17 juli: Jan Hagen is wegens geweld op kloosters en gepleegde huisbraken op het galgenveld gegeseld en zijn rechterhand afgezet, vervolgens opgehangen.
  • 1557, 20 november: Drie vrouwen zijn wegens bedelarij een kwartier uur op het schavot te pronk gesteld, met in elke arm een roede en een bedelkorf om de hals.
  • 1558: Pieter Bouwes is voor altijd verbannen wegens huisbraak 's nachts en diefstal.
  • 1558, 29 januari: Reyner Simons is wegens vleselijke en oneerbare omgang met een geprofesseerde non van het convent van Joswert gegeseld en verbannen.
  • 1558, 15 juli: Beerent Aaltjes is wegens overspel met twee vrouwen, zijnde moeder en dochter, gegeseld en eeuwig verbannen.
  • 1558, 26 september: Jacob Jans van der Goes is wegens bedelen met een valse certificatie of bedelbrief tien jaar veroordeeld tot de galeien.
  • 1560, 28 juni: Hendrik Jacobs is wegens het uitgeven van twee valse prinsdaalders een half uur op het schavot te pronk gesteld met een brief op zijn borst, waarop geschreven staat: "Hier sta ik vermits dat ik tot twee diverse tijden twee valse prinsdaalders bij mijn weten en wil tot schade en verlies van een ander heb uitgegeven," - vervolgens voor twee jaar uit Friesland verbannen.
  • 1560, 28 november: Marten Taeckes, wiens broer Hancke toen urenlang opgehangen was, om diefstal en bedelarij eerst op het schavot gegeseld, vervolgens naar de galg geleid en daar aan de heer gebonden met een strop om de hals nog strengelijk gegeseld, en vervolgens op straffe van verlies van leven voor eeuwig verbannen.
  • 1561, 27 september: Albert Friese is wegens overtreding van verbanning en verzet bij het arresteren eerst op de rug gebrandmerkt en vervolgens gegeseld en verbannen.
  • 1561, 18 oktober: Gerrit Kersties is wegens valse getuigenis een half uur met een brief op zijn borst te pronk gesteld, een priem door zijn tong gestoken en voor altijd binnen Westergo verbannen.
  • 1561, 28 november: Marten Taeckes, broer van Uren, diefstal eerst hier gegeseld, vervolgens naar Franeker gebracht en na een half uur daar te pronk te hebben gestaan weer gegeseld.
  • 1562, 17 maart: Frans Sytszoon is wegens oneerbiedige woorden en andere beledigingen tegen de Leeuwarder burgemeester Jacob Geelis veroordeeld om op een plechtige rechtsdag in een linnen kleed, blootshoofds en met een brandende toorts naar het raadhuis te gaan. Daar moest hij op zijn knieën God, de Raad en vooral de burgemeester om vergiffenis vragen. Daarna moest hij de toorts in de Oldehove voor het heilig sacrament offeren. Hij moest in de rechtszaal van de stad een glasraam laten plaatsen met een opschrift dat de reden daarvan vermeldde: zijn beledigende woorden en gedrag tegen de burgemeester. Ook moest hij de proceskosten en gerechtsuitgaven betalen.
  • 1562, 18 juli: Enne Jans is wegens beledigingen aan de Raad van Leeuwarden en diens commissaris met een priem door zijn tong gestoken. Daarna is hij op het schavot gegeseld en al geselend buiten de poort geleid. Hij is voor tien jaar verbannen, op straffe van zijn leven. Hij moest bovendien in de Oldehove een glasraam laten plaatsen met het opschrift: "Dit glas heeft Enne Jans gegeven omdat hij de Raad van Leeuwarden heeft beledigd."
  • 1562, 16 december: Taacke Eyses is wegens diefstallen op drie verschillende dagen en plaatsen gegeseld: die dag op het schavot, de volgende zaterdag op de Brolbrug en de dinsdag daarna op de Vismarkt.
  • 1563, 28 januari: Hyt Sipke Barber's dochter is vanwege een aantal diefstallen streng gegeseld, haar rechteroor is afgesneden, een brandmerk is op haar schouder geplaatst, en ze is op straffe van verlies van leven verbannen.
  • 1563, 11 maart: Claas Jacobs is vanwege doodslag in Ternaard, in een noodsituatie begaan, veroordeeld om voor de Hoge Raad op zijn knieën God en Justitie om vergeving te vragen en zijn spijt te betuigen, een civiele boete van 105 Carolusguldens te betalen met de proceskosten en gerechtsuitgaven, en twee jaar uit Westdongeradeel verbannen.
  • 1565, 4 oktober: Sjoerd Hendriks is vanwege het achterlaten van zijn kind voor de poort van het klooster van Foswert gegeseld en verbannen, nadat hij eerst een half uur aan een paal gebonden heeft gestaan.
  • 1565, 27 oktober: Jets Luancke's dochter is vanwege het uitgeven van vals geld, dat ze wist door haar man vervaardigd te zijn, te pronk gesteld, gegeseld en verbannen.
  • 1567, 17 mei: Taecke Deddes is wegens diefstal en veldschade met honderd en één slagen gegeseld en zijn rechteroor afgesneden.
  • 1568, 21 februari: Jelle Poppes is vanwege geweld, overlast en verdriet aan de huishoudens op het schavot streng gegeseld, van daar al geselend naar de Brolbrug geleid, daar opnieuw gegeseld, voorts al geselend buiten de Catharina Poort geleid en verbannen.
  • 1568: Op 18 mei is door de eerste deurwaarder van de Kamer een vonnis van verbanning tegen verschillende personen van Leeuwarden gepubliceerd na een klokkenluiding van het raadhuis, omdat ze ontrouw waren geweest aan de koning, op straffe van behandeling als rebellen.
  • 1568, 9 juli: Heer Jan Gerritsen Roebendanus te Sexbierum is veroordeeld voor het verwonden van de executeur van Franeker en is bevolen acht dagen boetedoening te doen in de besloten kerk van de Minnebroeders in Leeuwarden, alleen op brood en water, en daarna een glas in de kerk van Oldehove te plaatsen met een inscriptie over zijn daad, en een boete van 1000 dalers voor de armen van Leeuwarden te betalen, met de kosten van zijn proces en gevangenschap.
  • 1569, 29 maart: Anthonius Empkes, zoon van Emcke Geuckes, Grietman van Smallingerland, is veroordeeld wegens ongehoorzaamheid aan bevelen van het Hof om Leeuwarden niet te verlaten zonder toestemming, tot een boete van 50 gouden realen, verbod om tijdens het leven van zijn vader als advocaat voor het gerecht te praktiseren, en de kosten van zijn aanklacht en gevangenschap.
  • 1570, 23 september: Ruurdt Minckes is veroordeeld voor vleselijke omgang met een geprofesseerde non uit het klooster van Syon en het wegvoeren uit hetzelfde, gegeseld en zes jaar verbannen.
  • 1571, 24 november: Brientik Jelles, veroordeeld voor het verbergen van gestolen goederen en gewelddadig ontsnappen in Groningen, had een stuk van zijn rechteroor afgesneden en werd vervolgens met een strop om zijn hals naar buiten de stadspoort geleid en op straffe van verlies van leven voor altijd verbannen.
  • 1572, 4 juni: Jan Pieters, veroordeeld voor het verwonden van iemand, kreeg de opdracht om op koninklijke oorlogsschepen te dienen, die destijds in Harlingen werden uitgerust, alleen voor kost en inwoning, zolang deze oorlogsschepen werden gebruikt.
  • 1572, 5 september: Sydts Jansdochter had bekend rattengif te hebben gekocht en het in drank te hebben gedaan die een andere vrouw zou drinken. Zij zei niet te weten dat rattengif dodelijk was. Zij is gegeseld en voor altijd verbannen, op straffe van haar leven.
  • 1572, 27 oktober: Folkert Scheltes en Jelle Gaaltjes van Workum zijn wegens verzet tegen de substituut en het beginnen van oproer in effigie daar opgehangen en voor altijd op straffe van verlies van leven, verbannen.
  • 1573, 15 oktober: Schelte Roorda had bij de rebellen van de koning dienst genomen en hen geholpen. Hij kreeg een verbod enige stad in Friesland te betreden totdat de koning of diens vertegenwoordigers anders bepaalden. Ook moest hij de kosten van zijn arrestatie en gevangenschap betalen.
  • 1573, 17 oktober: Jarig Andringa van Akkrum is veroordeeld voor het verlenen van onderdak aan zijn zoon, die een overvaller was, voor tien jaar uit Friesland verbannen.

1574, 23 maart: Frans Hauckes, veroordeeld voor het laten omkopen voor geld om valse getuigenissen af te leggen en daardoor vals te zweren en een valse eed af te leggen, is eerst gegeseld en vervolgens met een priem door zijn tong gestoken.

Verhoor rond 1550.

Verhoor rond 1550.

  • 1574, 27 oktober: Op 27 oktober is Kersten Luitjes veroordeeld wegens verbale beledigingen en fysiek verzet tegen de Grietman van Stellingwerf Oosterynde, tijdens het uitvoeren van zijn ambtelijke taken. Kersten is opgedragen om op een plechtige Rechtdag voor het Hof te verschijnen, blootshoofds en op blote voeten, gekleed in zijn linnen kleren, met een brandende fakkel in zijn linkerhand, terwijl zijn rechterhand gebonden is. Op zijn knieën moet hij God en de Justitie om vergeving vragen. Daarnaast moet in de kanselarij, in het openbaar, een vuist met een geschreven verklaring of memorandum worden vastgemaakt, waarin de reden van deze actie wordt toegelicht.
    Verder is hij veroordeeld tot het betalen van een boete van driehonderd Carolusguldens ten voordele van Zijne Majesteit, naast de kosten voor zijn gevangenhouding, de claim van het mislopen van justitie en tenslotte, voor het gerecht van Ooststellingwerf, moet hij op vergelijkbare wijze een eervolle boete betalen, waarbij hij de Grietman om vergeving vraagt.
  • 1575, 8 maart: Op 8 maart is Romke Gales veroordeeld tot een boete van 200 Carolusguldens vanwege het veroorzaken van lichamelijk letsel, dat volgens zijn verdediging noodzakelijk was ter bescherming van zijn eigen leven. De veroordeling omvat ook de proceskosten, aangeduid met "dum expensis".
  • 1581, 26 september: Willem Thonis van Wommels is veroordeeld voor bedelarij en sterke verdenking van afpersing, voor een jaar verbannen binnen Leeuwarden en daar zijn ambacht, zijnde een wever, ijverig uit te oefenen op vrije dagen en andere geschikte tijden, en regelmatig de kerkdiensten bij te wonen, om certificatie daarvan te overleggen onder de Hoge Raad, ook belovend niemand kwaad te doen vanwege zijn gevangenschap.
  • 1583: Focke Rinckes, Lieuwe Tetlhies, en Rinke Sybrants, veroordeeld voor het wegvoeren van schelpen van het strand onder Sexbierum, moesten respectievelijk acht, vijf en tweeënhalve brouwschepen vol zeeschelpenzand binnen Leeuwarden leveren, zonder daarvoor iets te ontvangen, en wel binnen een maand, met een boete voor de kosten en verliezen.
  • 1583, 19 oktober: Pybe Wylthies, veroordeeld voor bigamie, kreeg een boete van 300 Carolusguldens, plus kosten en verliezen.
  • 1583, 21 november: Joannes Groningensis, veroordeeld voor insolentie tegen een deurwaarder van het Hof tijdens het uitvoeren van zijn opdracht, moest voor de Bolle God en Justitie om vergeving vragen en zich onthouden van kroegbezoek en dronkenschap, met een boete voor de kosten van deze zaak.
  • 1584, 7 februari: Mr. Jochums Symons, advocaat, veroordeeld voor lasterlijke uitspraken in een verklaring bij een proces ingediend tegen Frans van Wysingen, raadsorde in het Hof, moest een herroeping doen in de kanselarij voor het Hof, met een schorsing van twee jaar.
  • 1585, 17 juli: Fyets Stoffels, na bekentenissen zowel voor de lagere rechtbank als voor een commissaris van het Hof - en dit zowel tijdens marteling op de pijnbank als in staat van vrijheid - veroordeeld voor het tweemaal kopen van rattengif. Ze heeft dit gif in de kan gedaan waaruit zij en haar inmiddels overleden echtgenoot dagelijks dronken, met het doel zichzelf te vergiftigen zonder haar man hiervan op de hoogte te stellen. Er waren sterke aanwijzingen dat haar echtgenoot na het drinken van het vergif is overleden. Als straf is ze een halfuur te kijk gesteld, gegeseld, en permanent verbannen, op straffe van de dood bij terugkeer.
  • 1585, 27 augustus: Hendrik Gerrits is wegens doodslag op Pieter Pouwels veroordeeld tot een boete van 150 goudguldens en een last rogge voor de armen van Leeuwarden. Hij moest twee jaar binnen Sint-Jacobiparochie blijven.
  • 1585, 27 augustus: Eepe Wopkes is wegens het verkrachten van Aelcke Annesdochter veroordeeld tot een boete van 25 goudguldens, een halve last rogge voor de armen van Leeuwarden en twee jaar verbod om herbergen te bezoeken.
  • 1586, 12 februari: Pieter Idsarts en zijn zoon Wybe hadden een in een proces overgelegd stuk vervalst. Zij moesten op een plechtige rechtsdag persoonlijk voor het Hof God en de Justitie om vergiffenis vragen. Samen moesten zij 50 Carolusguldens boete en de proceskosten betalen.
  • 1586, 12 maart: Symen Asums en Catharina Lammen zijn wegens het overbrengen van een verraderlijke boodschap aan de luitenant in de Lemsterschans met een priem door hun tong gestoken en vervolgens voor vijf jaar verbannen.
  • 1588, 17 februari: Tjeerdt Jilderts had vergiftigde peren gelegd voor de deur van een boer van wie hij een paard had gekocht. De koopvoorwaarde was dat hij het paard gratis kreeg als binnen een jaar na het sluiten van de overeenkomst iemand uit het gezin overleed. Anders moest hij 70 daalders betalen. Tjeerdt is gegeseld, voor tien jaar verbannen en tot 10 goudguldens voor de armen veroordeeld.
  • 1590, 15 augustus: Jouck Sybrants had onder verzonnen namen eigenhandig valse schuldbekentenissen gemaakt en geschreven. Hij moest blootshoofds een half uur aan een paal gebonden voor het publiek staan. Daarna moest hij drie jaar binnen Franeker en Franekeradeel blijven, op straffe van lijfstraf. Hij mocht voortaan geen schuldbekentenissen of dergelijke akten meer maken, schrijven of ondertekenen.
  • 1591, 27 februari: Floris Frans is wegens geslachtsgemeenschap met een meisje in haar zevende levensjaar streng gegeseld. Hij moest voortaan binnen de grietenij Hemelumer Oldephaert blijven.
  • 1591, 18 december: Sjoerd Symens had valse betalingsopdrachten op naam van Gedeputeerde Staten gemaakt en daarmee bij verschillende ontvangers geld geïnd. Hij is gegeseld en voor altijd verbannen, op straffe van de galg.
  • 1593, 9 mei: Rints Jurjens is wegens overspel en het bezorgen van brandbrieven veroordeeld tot geseling en verbanning. Toen zij al op het schavot stond, werd zij om bepaalde redenen weer naar binnen gebracht. Zij vroeg de Staten vervolgens schriftelijk om kwijtschelding. De Staten gaven het Hof toestemming de straf te verminderen. Daarop schold het Hof haar de lijfstraf kwijt.
  • 1593, 11 december: Jantje Hoytes is wegens bloedschande met haar stiefvader voor altijd uit Friesland verbannen.
  • 1593, 11 december: Homme Durks, raadslid van Sneek, had een valse schuldbekentenis gemaakt en stadsgeld voor zichzelf gebruikt. Hij is voor tien jaar verbannen en moest de proceskosten en gerechtsuitgaven betalen.
  • 1594, 6 februari: Lolke Pieters is wegens gewone diefstal en het stelen van vier biggen en drie schapen voor twee jaar verbannen.
  • 1594, 8 juli: Rintje Jentjes is wegens openbaar geweld op de openbare weg bij Kollumerzwaag veroordeeld tot 50 daalders boete en drie jaar verbanning. Hij wilde de boete niet betalen. Daarom is hij volgens een nader vonnis van 7 januari 1595 in de zaal gegeseld en vervolgens verbannen.
  • 1594, 16 november: Stijne Stevens is wegens bloedschande met haar stiefvader gegeseld en voor altijd verbannen.
  • 1594, 21 november: Het verzoek van Lenart Frans van der Mey om zijn overgelegde gratiebrieven door het Hof te laten bekrachtigen, is afgewezen. Hij is vervolgens voor tien jaar verbannen.
  • 1594, 19 december: Enkele personen zijn wegens onopzettelijke doodslag veroordeeld tot de daarvoor vastgestelde boete van 75 goudguldens. Anderen zijn na het horen van ieders eed daarvan vrijgesteld.
  • 1595, 8 april: Eets Enckesdochter is wegens het ombrengen van haar pasgeboren kind gegeseld en voor altijd verbannen.
  • 1596, 31 januari: Meester Vaelnus Slotenius, die vroeger priester in deze landen was geweest, is wegens heimelijk preken in het Burmaniahuis in Leeuwarden voor drie jaar verbannen. Als hij met de plaatselijke predikanten in debat wilde gaan, kreeg hij voor een maand vrijgeleide.
  • 1596, 18 mei: Sybolt Attema en Eeme Idtsma waren wegens valsheid veroordeeld om een half uur te pronk te staan. Na een daartoe ingediend verzoek schold het Hof hun om bijzondere redenen en uit genade de schavotstraf kwijt.
  • 1596, 26 juni: Janneke Hollemans is wegens het willens en wetens uitgeven van vals geld gegeseld en voor altijd verbannen.
  • 1596, 7 november: Aarnt Jansen is wegens paardendiefstal in de zaal van de landschapsgevangenis streng gegeseld en voor twee jaar verbannen.
  • 1596, 6 december: Jelle Broers moest wegens het bijwonen van katholieke preken 25 gouden Friese rijders boete betalen.
  • 1597, 29 januari: Meester Melchior de Salengue en meester Francois Hungen hadden zich zonder voorafgaande toestemming op de markt in Stavoren als geneeskundigen voorgedaan. Een jong meisje was overleden nadat zij iets van hun geneesmiddelen had ingenomen. Bij onderzoek door deskundige artsen waren de middelen niet dodelijk bevonden. Toch zijn beide mannen voor twee jaar verbannen en kregen zij een verbod hun geneeskundige praktijk uit te oefenen.
  • 1597, 3 mei: Jan Jansen had zijn verbanning al tweemaal overtreden en opnieuw gestolen. Hij is gegeseld, gebrandmerkt en een stuk van een oor kwijtgeraakt. Daarna is hij voor altijd verbannen, op straffe van de galg.
  • 1597, 15 november: Symon Theunis en Michiel Sybrandts hadden bij de Swette twee koeien gestolen. De ene werd in Harlingen verkocht en de andere in Leeuwarden geslacht. Zij zijn gegeseld en voor altijd verbannen, op straffe van lijfstraf.
  • 1599, 20 januari: Bruin Dirks was al eerder wegens diefstal gegeseld. Wegens overtreding van zijn verbanning en nieuwe inbraak en diefstal is hij opnieuw gegeseld en op beide schouders gebrandmerkt. Hij is vervolgens al geselend buiten de poort geleid en voor altijd verbannen, op straffe van de galg.
  • 1599, 10 maart: Wopke Symons is wegens het stelen en slachten van een vette koe uit het weiland gegeseld en voor vijf jaar uit Friesland verbannen.
  • 1599, 10 maart: Namme Jacobs is wegens het stelen van een ruin en vijf lammeren eveneens gegeseld en voor vijf jaar uit Friesland verbannen.
  • 1599, 24 maart: Taecke van Dykstra, ontvanger-generaal, had overheidsgeld aan anderen uitgeleend en voor zichzelf gebruikt. Hij is eerloos verklaard, uit zijn ambt gezet en ongeschikt verklaard om nog een ambt te bekleden. Hij moest een half uur aan een paal op het schavot staan. Voor zijn ogen moest de scherprechter zijn aanstellingsbrief verscheuren en zijn zegelring stukslaan. Daarna moest hij acht maanden gevangen blijven om zijn achterstallige bedragen te betalen. Als hij niet betaalde, zou hij openbaar worden gegeseld en levenslang verbannen.
  • 1599, 21 juli: Jurgen Piers had tien of twaalf voet riet van de zeedijk afgesneden en zeventien of achttien palen uitgetrokken. Hij verkocht alles voor eigen voordeel. Hij moest een half uur op het schavot te pronk staan met een paal in de ene en een bos riet in de andere hand.
  • 1599, 8 december: Omdat Taecke van Dykstra niet aan het vonnis had voldaan, beval het Hof de uitvoering van de eerder opgelegde straf.

1599, 20 december: Geert Reyners is wegens inbraak, diefstal en overtreding van zijn verbanning gegeseld, op beide schouders gebrandmerkt en verbannen op straffe van de galg.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Leeuwarden, zetel van het Hof van Friesland

De huidige omgeving op de kaart.

Poort rond 1603.

Leeuwarden op de kaart van Johan Sems uit 1603. De Brol is hier duidelijk aangegeven, evenals het Blokhuis. De kaart is later dan een deel van de vonnissen, maar laat de plaats van de Brol in de stad goed zien.

De Brol, het Hofschavot en de galgplaatsen in Leeuwarden.

Rechtspraak rond 1550.

Rechtspraak rond 1550.

Scheepvaart rond 1571.

Scheepvaart rond 1571.

Militairen rond 1580.

Militairen rond 1580.

Verhoor rond 1560.

Verhoor rond 1560.

Over de bron

De chronologische lijsten zijn gebaseerd op het afschrift dat oud-archivaris Wopke Eekhoff maakte van de merkwaardigste criminele sententies van het Hof van Friesland. Eekhoff noteerde zelf dat zijn afschrift minder volledig was dan andere handschriften.

Criminele sententies van het Hof van Friesland.

Toelichting op het archief van het Hof van Friesland.

Oproer rond 1573.

Oproer rond 1573.

Oproer rond 1569.

Oproer rond 1569.

Geuzen rond 1572.

Geuzen rond 1572.

Dagelijks leven

Bronnen

Bronnen en verantwoording

  • Het ontbrekende slot van de lijst, van augustus 1585 tot december 1599, is aangevuld. "Binnen" Franeker of Sint-Jacobiparochie betekent een verplicht verblijf binnen dat gebied. Eekhoffs verwijzingen naar Hamerster en andere rechtsgeleerden zijn bronverwijzingen, geen gebeurtenissen. Bij Jelle Broers noteerde hij voor het eerst gouden Friese rijders in de sententieboeken te hebben gezien.

Historische toelichting

Aanvullende historische context bij de vonnissen.

Straffen in een tijd van godsdienststrijd en oorlog

Naast doodstraffen kende het Hof in de tweede helft van de 16de eeuw een breed repertoire aan andere straffen. Verbanning, geseling, brandmerken, openbare vernedering en vermogensstraffen konden afzonderlijk of gecombineerd worden opgelegd. Overtreding van een eerdere verbanning maakte een volgende straf vaak aanzienlijk zwaarder.

De context veranderde na 1568. Een veroordeling kon toen niet alleen voortkomen uit gewone criminaliteit, maar ook uit betrokkenheid bij de Opstand, hulp aan geuzen of het overtreden van politieke en godsdienstige verboden.

De vonnissen vertellen meer dan alleen welke straf werd opgelegd

Deze lijst bevat opvallend concrete details over de openbare uitvoering van straffen. Zo moest Tjiets Sythie's dochter in 1553 wegens het 's nachts melken van andermans koeien met een juk en twee emmers op haar schouders op het schavot staan en de volgende dag in Dokkum opnieuw publiek te kijk staan. Andere veroordeelden droegen een bord met hun misdrijf, werden op verschillende plekken in Leeuwarden gegeseld of kregen een verbanning die bij terugkeer veel zwaarder kon uitpakken.

Wie de doodvonnissen uit dezelfde halve eeuw naast deze straffen wil leggen, kan verder op Terechtstellingen in Friesland, 1550-1600.

Brieven en aantekeningen brengen de politieke spanning dichterbij

Naast de sententies bestaan er brieven en persoonlijke aantekeningen uit dezelfde jaren. De Leeuwarder notaris Anthonius Joostzoon noteerde gebeurtenissen van 1566 tot augustus 1568. Voor 1576-1577 is een reeks Friese brieven en stukken gepubliceerd; de 19de-eeuwse uitgever vermeldt daarbij dat deze reeks een eerdere verzameling uit juni-december 1572 voortzet. Zulke bronnen maken zichtbaar welke zorgen, bevelen en machtswisselingen achter termen als 'rebellen', 'knevelaars' en 'vijanden van Zijne Majesteit' schuilgingen.

Verder lezen:

De oorspronkelijke versie is van Wopke Eekhoff

Publieke straf en verbanning

Een straf moest niet alleen de veroordeelde treffen. Geseling, tepronkstelling, een schandstraf of openbare afkondiging maakten zichtbaar wat het gerecht afkeurde en konden worden gevolgd door verbanning uit stad, streek of provincie.

Brontekst

Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.