Schoonhoven 1591: Marrigje Arjens beschuldigd van toverij

Op 18 december 1591 veroordeelden de schepenen van Schoonhoven de ongeveer zeventigjarige Marrigje Arjensdochter wegens vermeende toverij. In het vonnis wordt haar verweten dat zij zich aan de duivel had verbonden en mensen met zalf, eten en drinken ziek had gemaakt. Zulke beschuldigingen konden leiden tot de doodstraf. Marrigje werd veroordeeld tot wurging, waarna haar lichaam moest worden verbrand. De verhalen over de duivel en betoveringen zijn beschuldigingen en verklaringen uit het proces.

Deze zaak speelde in Schoonhoven in Holland, buiten Friesland. In de tekst komen ook Vianen, Utrecht en Nieuwpoort voor. Een Friese beschuldiging rond een vermeend betoverd drankje staat in de zaak van Tryn Hendriks en Christiaan Wolters in Harlingen, 1667-1668.

De bekentenis zoals opgenomen in het vonnis

Marrigje Arjensdochter uit Boyen in Gelderland, ongeveer zeventig jaar oud, zat gevangen. Het vonnis vermeldt dat zij het volgende vrijwillig en zonder ijzeren boeien had bekend.

Ongeveer acht jaar eerder woonde zij in Vianen, onder de windmolen. Zij was door armoede wanhopig. Op een avond kwam bij de molen een jonge man, of een gestalte die op een man leek, naar haar toe. Hij was lang, droeg zwarte kleren en liep met zijn handen in zijn zij. Zij dacht dat hij bij de machthebbers hoorde en riep hem aan.

De gestalte zei dat het haar anders en beter zou gaan als zij hem geloofde. Hij zou haar ergens brengen waar zij genoeg had en geen gebrek zou lijden. Zij dacht dat hij de vijand uit de hel was. Geschrokken ging zij naar huis en sliep in haar kleren op bed.

De volgende ochtend stond zij bij het aanbreken van de dag op om bij de stadsvest haar behoefte te doen. Daar verscheen dezelfde gestalte uit de ruigte of de brandnetels. Hij zei opnieuw dat hij haar naar een plek zou brengen waar zij genoeg had als zij God wilde verlaten. Hij hield haar bij de molen staande. Uiteindelijk stemde zij toe en beloofde het hem.

De vijand gaf haar iets in de hand dat haar een mooi goudstuk leek. Hij zei: "Denk hiermee aan mij als teken van trouw." Hij nam van haar rechterringvinger een stukje van het uiterste kootje met een stukje nagel. Die vinger bleef blauw, koud en gevoelloos. Hij zei dat hij Heynken heette en dat zij Marrigje Heynkens zou heten.

Zij verklaarde dat zij meermaals geslachtsgemeenschap met hem had gehad, als man en vrouw. Nadat hij was vertrokken, vond zij in bed geen goudstuk, maar vuiligheid die op kinderdrek leek.

Het potje zalf

De vijand gaf haar een potje zalf met een witte substantie. Wie zij daarmee bestreek of daarvan liet innemen, zou betoverd zijn. Bij ontvangst van het potje beloofde zij alles te doen wat hij haar opdroeg.

Zij verklaarde dat zij Balthazar, een schoenlapper, een kan bier had laten drinken waarin zij slijm of vuiligheid uit de sloten had gedaan, en hem zo had betoverd.

Ariaan Leeners

Ongeveer vier jaar eerder kwam de vijand bij haar en zei dat Ariaan Leeners haar niets goeds gunde. Marrigje antwoordde dat zij haar dan wenste dat zij in dezelfde moeilijkheden zou komen als zijzelf had gekend, en zoveel ziekte en kwelling zou krijgen dat zij er genoeg van had.

De vijand gaf haar toestemming met Ariaan te doen wat zij wilde. Laat op de avond vond Marrigje haar deur open, ging naar binnen en bestreek haar bij de slaap met de zalf. Ook werd Marrigje af en toe zelf door de vijand gekweld.

Toen Marrigje in Utrecht woonde, ongeveer een jaar eerder, had de vijand haar slapend van haar bed opgenomen en naar Vianen gebracht. Zij nam Ariaan, die bij het vuur zat, en wierp haar op bed. Ariaan wist niet wie het deed. Marrigje bestreek haar hand met de zalf en de hand werd meteen verlamd. Daarna bracht de vijand Marrigje terug naar Utrecht.

Het wittebrood voor Neeltje

Marrigje zat haar kleren te vlooien in de tuin van Adriaan Bouwens, een zakkendrager bij wie zij toen woonde. De vijand kwam bij haar en zei dat Neeltje haar niets goeds gunde en haar liever kwijt was. Daarom moest zij Neeltje ook niets goeds gunnen, al zou die kreupel en verlamd worden en haar brood niet meer kunnen verdienen.

Marrigje kocht bij Gijs de schipper voor zeven duiten een wittebrood. Zij streek er met haar vinger zalf op en gaf het aan Neeltje. Nadat Neeltje ervan gegeten had, was zij betoverd en zo ziek geworden dat zij haar onderlichaam niet meer kon gebruiken.

Janniken en de dochter van Cryn Aalbertz

Marrigje was boos op Janniken, de dochter van Balthasar Claasje, omdat die haar een tovenares had genoemd. Op een ochtend bracht de vijand haar door het venster naar Balthasars huis. Janniken lag te slapen. Marrigje smeerde vuiligheid op haar lippen, vermengd met de stoffen die de vijand haar had gebracht.

Zij had van Cryn Aalbertz een vierendeel olie gekocht. Toen Cryns dochter haar kap verzette, zei Marrigje dat zij van dat haar een hoedje voor Onze-Lieve-Vrouw zou kunnen maken. Zij nam een beetje haar uit de kam waarmee het meisje zich had gekamd en die op een kist lag.

Zij bracht het haar bij de olie, terwijl zij dacht dat het haar van het meisje rechtop zou gaan staan en weer tot een kluwen zou samenlopen. Dat gebeurde en het meisje was daarmee betoverd.

De jongen bij Top Janssen

Toen Marrigje werd gevangengenomen, stond zij bij Top Janssen thuis. Daar stond ook een jongen. Zij raakte hem aan en zei: "Ga jij weg. Waarom sta je te luisteren?" De vijand had de jongen daarna door haar betoverd. Zijn haren krompen alsof eraan werd getrokken. De jongen riep en schreeuwde verschrikkelijk en liep heen en weer. Buren en veel andere mensen kwamen samen.

Iemand zei: "Feeks, zegen de jongen." Dat deed zij. Daarna was de jongen weer zoals tevoren en bedankte haar.

Ten slotte verklaarde zij dat zij nooit getrouwd was geweest. Wel had zij in Nieuwpoort een half jaar ongehuwd met Michiel de kuiper samengewoond.

De uitspraak van de schepenen

De schepenen hadden de eis van de baljuw gehoord en de genoemde vrijwillige bekentenis gezien. Zij hadden advies van rechtsgeleerden ingewonnen. De beschreven zaken strekten tot verderf van veel goede mensen en waren in strijd met de voorschriften, wetten en verordeningen. Zij moesten worden bestraft om anderen af te schrikken.

Na alles rijp te hebben overwogen, en daartoe door de hoge overheid aangemaand, veroordeelden zij Marrigje om te worden gebracht naar de plaats waar gewoonlijk criminele straffen werden uitgevoerd. Daar moest zij eerst worden gewurgd en daarna in het vuur tot stof worden verbrand.

Zij werd vrijgesteld van het overige dat de aanklager had geëist. Al haar goederen werden ten gunste van de hoge overheid verbeurd verklaard.

De afsluiting van dit afschrift vermeldt 18 december 1597.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Schoonhoven

Andere beschuldigingen van toverij

Bronnen en verantwoording

De zaak is in deze verzameling terechtgekomen doordat het aangeleverde afschrift van Eekhoffs criminele sententies op de laatste drie blz. ook dit Hollandse vonnis bevat. De inleiding bij dat stuk verwijst naar het Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche Oudheden, deel 21, blz. 421. Het is geen uitspraak van het Hof van Friesland. De pagina blijft een vergelijking met Friese beschuldigingen van toverij.
Dit is een hertaling van de in het afschrift van Wopke Eekhoff opgenomen beschuldigingen en bekentenis, geen bevestiging dat toverij heeft plaatsgevonden. De brontekst is op meerdere plaatsen beschadigd: de naam achter schoenlapper Balthazar, de ingrediënten "vinesfem", "saernick" en "geritk", en de handeling met haar en olie laten zich niet volledig betrouwbaar lezen. De hele aangeleverde tekst staat hieronder ter controle; voor deze woorden is een woordelijke, zekere hertaling nog niet mogelijk. Het jaartal 1597 in dit afschrift is onjuist: de zaak wordt in de vakliteratuur en de oudere Bekker-bron op 18 december 1591 gedateerd. De datering in het afschrift is in de hertaling als bronlezing behouden en niet als vastgestelde executiedatum gebruikt. Het naschrift over een stenen kring voor het stadhuis is een latere plaatselijke overlevering, geen onderdeel van het vonnis. Er is geen zelfstandige Friese zaak van gemaakt; het blijft een Hollandse bijlage bij deze verzameling.
Het afschrift en Balthasar Bekkers bespreking van Marrigjes vonnis.

Aangeleverde brontekst, inclusief onzekere lezingen

In het Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche Oudheden 21e deel pag.421 vindt men deese bysondere sententie van toverije; geexecuteerd te Schoonhoven de 18 Decbr. 1597.

Alzoo Marrigje Arjens dogter te Boyen en Gelderland oudt omtrent 70 jaaren, tegenwoordig gevangen vrywillig en buiten banden van yseren beleeden en bekend heeft, dat zy, geleeden omtrent agt jaaren, gewoond heeft te Vianen onder den windmolen, en wezende genoeg desperaet van armoede , op een avondstond, by haar omtrent die voorf, molen gekomen of verscheenen is een jong mansperzoon, ofte en schyn van een perzoon wandelende, hebbende syn handen in syn zyde, lang van statuur, gekleed in swart habyt, dewelke zy getuigde meende te weesen een van de magten, roepende over sulks hem Hola: en die voorf schynende persoon spreekende tegens haar, zeide onder anderen, wilt gy my geloven, het zal uw anders gaan, en beter met uw weesen, ik zal u brengen, daar gy genoeg, en geen gebreke hebben sult, dewelke als haar dogter, was de vyand van der Helle, en dat zy verschrikkende in huis is gegaan, en in haar kleederen op het bedde geslapen. Hem; en dat zy `s anderen daags, `s morgensvroeg in den dageraad op stond om haar gevoeg te doen aan de steede Vesten, en dat aldaar uit de ruigte of neetelen, haar wederom verschenen is de voorf perzoon, zeggende en zig weder aangevende, soo sy van God sou willen afgaan, hy sou haar brengen, daar sy genoeg soude hebben, houdende haar staande onder de voorf molen; sodat sy ten lesten consenteerde en beloofde hem, en gaf haar die voorf vyand wat in de hand, hetwelk haar dogte te weesen een schoon stuks goudts, zeggende tegens haar, gedenk my daarby in schyn van trouwe, nemende weder van haar agterste vinger op een na aan de regterhand, een stukje, met een stukje van de nagel aan het uiterste lid, welke vinger altijd blaauw en koud is, waar in zy ook geen gevoelen heeft en zeide die vyand, dat hy heete Heynken en dat zy gevangene heeten soude Marrigje Heijnkens. Hem en dat zy met de voorf vyand vleeslyk heeft te doen gehad, en geconverseerd, en ook meermalen als man en wyf, en van haar gescheiden synde, heeft in het bedde gevonden, in plaats van het voorf stuk gouds, vuiligheid als kinderdrek. Hem, endat die vyand haar doe een potjen gegeven heeft met salve als vinesfem ( misschien vire semen) van menschen ofte wit padde rith; en die zy daer mede stryken of van engeeven sou, die soude betovert syn en beloofde zy de vyand, dat zy het potjen ontfang, te sullen doen, alwat haar die vyand soude beveelen.Hem dat zy Balthazar, een schoenlapper tot tranen in een kan biers het slym of vrulligheid van litsen was schende en de Slooten gedaan heeft laten drinken en hem betovert heeft gehad. Hem: en dat omtrent vier jaaren de vyand by haar quam, zeggende ariaan Leeners en gunt, u geen goed. en dat zy gevangens, daarop antwoorde Zo gunne ik haar dat ze in zulke swarigheid mag komen, daar ik en geweest ben, en dat haar zoo veel ziekte en quellagie mag aangedaan worden, dat zy my daarmede verzeeten was: en dat de vyand haar toen consent gaf, dat se met de voors Ariaan Leeners doen

soude, dat haar beleefde; en heeft 's avonds laat die deur van ariaan voors open gevonden, en is in huis gekomen en heeft de voors Ariaan Lieners gestreeken met de voors salf in het slaap van haar hooft, en werde ook attemet van de vyand gekwelt. Hem: dat zy gevangene wonende te Utrecht een jaar geleden slaapende op haar bedde, de vyand haar opgenomen en gebragt heeft te vianen, en dat zy ariaan Leeners, zittende by den vuure nam, en worp ze op het bedde, en dat Ariaan niet en eerste wie het haar deede en dat zy de voors Ariaan, leggende op het bedde, met die salf streek op haar hand, welke hand te stond lam was, en dat haar die vyand weder te Utragt bragt. Hem: en dat zy zittende in den Hof van Adriaan Bouwense sakkedrager, daar zy dier tydt woonde, vloogende haar kleederen, en dat aldaar de vyand by haar gekomen is, zeggende tegens haar, Neeltje en gunt u niets goeds, en gy woond daar mede, maar zy was u liever kwyd, en diergelyke, dus gund haar weder geen goed, al soude zy kreupel en lam worden, dat ze haar brood niet winnen en mag, en dat zy daarna ging tot Gijs den Schipper koopende een wittebrood van zeeven duiten het welk zy Neeltje gaf en welk wittebrood zy met haar vinger gestreeken had, van de voors salve, en de als Neeltje van het voor wittebrood gegeeten hadde, is ze betovert geweest, en krank geworden dat zy haar nederlyf niet magtig is. Hem: wat sy vertoomd synde op de dochter van Balthasar Claasje genaamt janniken omdat ze geseyt hadde dat zy gevangene een Tovenaarster, was, en dat zy opeen morgen stond van de vyand is gebragt ten huise van Balthasar Claastje ten venster in, en vindende Janneke voor slaapende, heeft op haar lippen gesmeert vyiligheid van het werk met saernick (waarschynlyk saagmeel) en geritk van slangen, het welk de vyand haar gebragt heeft gehad. Hem: dat zy gekogt hebbende van Cryn Aalbertz een vierdel olijs, en Cryne voor dogter haar kap verzettende zeyde zy gevangene, hadde ik van dat haar ik zoude onze lieve vrouw daar een hoeyken van maaken enz en dat zy uit de kam, daar die dogter haar maar mede gekend hadde, leggende op een kiste, toog weinig hairs en dat zy die dogter bakkende in het meeta van oly dat haar op het hoofd by de, denkende in haar hart, dat dogters haar overend staande en weder tot eene dot lopen soude, het welk alzo geschiedde, en was daar mede betovert en dat zy ten tyde als zy gevangen werde, stond ten huise van Top Janssen, alwaar stond mede een jongen, de welke zy aanroerende zeyde, ga gy heenen, waarna staat gy en luistert: en nadat de vyand doen den zelven door haar heeft betorvert gehad (want des jongens hairen op het hoofd krompen, alsof het uitgetogen hadde geworden;) paard van de jongen zeer yslyk riep en kreet, lopende gents en weder; al suisse bollende, zodat de gebuiren, en veel andere menschen vergaderden; en dat onder anderen een zeyde; Feex zegent den jonge, het welk zy deede, en was de jonge weder als voren, en dankte haar gevangene. Ten laatsten, dat zy anders nooyt is verhuwet geweest, maar dat zy een half jaar met Michiel den Kaiper, in de nieuwpoort, in onechte huis gehouden heeft. Een scheepenen, gehoort den eysch en conclasie van de Bailluw, en geizen de voors vrywillge gelydenisse en daarop gehaalt het advies en consultatie van Regts geleerden, justineerende de voors Bauilluw, alzo het geene voorschreeve staart syn saaken tendeerende tot bederf van veele goede menschen en contrarie gedenken en praktyken, wetten en ordonnantien en sulks behoorende gestraft te worden, anderen

ten overschrik, zy op alles met rypigheid gelet en geconsidereert, daarop te letten en te socidereeren stond; daartoe van de hooge overigheid vermaant synde, doende regt condemneeren de voornoemde gevangene gebragt te worden ter plaatse, daarmen gewoon is crimineele justitie te doen, en aldaar geworgd synde, voorts in den vuure verbrand te worden tot stof, en absolveeren haar van verder egsch en conclusie, by den Eyscher op haar gedaan en genomen, verklarende alle hare goederen verbeurd tot profyt van de hooge overigeheeden; actum by scheepene ad idem tempus, de 18 December 1597. Zynde voorhet Stadshuis op het Steenen overwulfsel een ronde kring van Straatsteenen waarin men zeijt deese executie gebeurd te syn.

Beeldverantwoording

De illustraties sluiten aan bij het wittebrood, de schoenlapper, de kuiper, het bier, de kleding en de gevangenschap die in de tekst worden genoemd. Het zijn algemene scènes uit ongeveer dezelfde periode, geen portretten van de betrokkenen of afbeeldingen van de terechtstelling in Schoonhoven.