1787-1793: Sipke Pieters en Antje Lammerts

Een afwezige echtgenoot, een pasgeboren kind, verdwenen sieraden en een dronken jongetje op een winteravond: verspreide verklaringen geven enkele momenten uit het leven van Sipke en Antje. Sommige verbanden zijn sterk, andere blijven mogelijk. De getuigen vertellen niet allemaal hetzelfde, en een verdenking is geen bewezen diefstal.

Het gezin en de afwezige man

Op 14 september 1791 verklaarde de 34-jarige Antje Lammerts in Hardegarijp dat haar man Sipke Pytters haar ongeveer drieënhalf jaar eerder had verlaten. Sindsdien had zij hem niet weer gezien. Haar eigen verklaring vertelt niet waar hij zich op dat moment bevond. In een latere verklaring wordt zij de gescheiden vrouw van Sipke Pieters genoemd. Hij was toen uitlandig: hij verbleef buiten het land.

22 oktober 1787: een oorijzer verdwijnt

Sijke Minnes was 24 jaar en getrouwd met Johannes Jans, arbeider in Bergum. Toen zij haar gezicht wilde wassen had zij haar zilveren oorijzer over een houten venster achter het huis gehangen. Haar man riep haar om te eten. Daarna was het sieraad weg. Bij de weduwe van Douwe Alderts, waar zij spelden kocht, sprak zij over de vermissing.

De verdenking viel op Antje Lammerts, dochter van Lammert Douwes. Antje vroeg Sijke of zij haar van de diefstal had beschuldigd. Antje ontkende het wegnemen van het oorijzer. Sijke beschreef grote knoppen, een met tin gesoldeerd onderdeel en de letters S. M. De aangifte bewijst niet dat Antje het sieraad heeft gestolen.

Of deze verdachte dezelfde Antje is als de latere vrouw van Sipke, is nog onzeker. Haar naam past, maar de genoemde vader moet nog worden bevestigd. Zij wordt hier als mogelijke koppeling opgenomen.

Lees Sijke Minnes’ aangifte en Antjes ontkenning

December 1787: Sipke en een tas uit een schuit

In Amsterdam verdwenen een tas met zilveren beugel, sieraden, een hemd en doeken uit het schip van Sjoerd Douwes en Uilkjen Johannes. Sipke Pieters voer als knecht bij Albert Johannes, Uilkjens broer. Getuigen vertelden dat zij Sipke hadden opgezocht en naar het schip gebracht. Volgens hun afzonderlijke verklaringen ontkende hij eerst, begon hij te huilen en bekende hij vervolgens de diefstal. Hij zou de tas in het water hebben laten glijden en het textiel bij slijpstenen hebben gelegd. Het zoeken leverde de verdwenen spullen niet op.

Een latere genealogische uitwerking verbindt deze knecht met Antjes echtgenoot. De diefstalverklaringen zelf noemen dat huwelijk niet; daarom blijft dit een waarschijnlijke gezinskoppeling. Deze zaak betreft Sipke als beschuldigde, niet Antje.

Lees de afzonderlijke verklaringen over de tas in Amsterdam

1790-1791: Petrus, een zwangerschap en armoede

Omstreeks Allerheiligen 1790 ging Antje naar Bintje Baukes, vrouw van Jan Jans, in de Stokerije aan de Legeweg bij Bergum. Daar ontmoette zij Petrus, knecht van molenaar Cornelis Hendriks. Antje verklaarde dat zij gemeenschap met hem had gehad en van hem zwanger was geworden. Op 14 augustus 1791 werd een zoontje geboren. Op de dag van haar verhoor leefde het kind nog.

Volgens Antje had zij daarna geen gemeenschap met andere mannen gehad. Petrus was verdwenen. Zij had gehoord dat hij soldaat was geworden, maar wist niet waar hij verbleef. Antje bezat niets, leefde van de armenzorg in Hardegarijp en kon de opgegeven boete van ƒ 1000 niet betalen. Zij ondertekende met een kruis.

Lees Antjes verklaring van 14 september 1791

23 december 1792: Antje haalt Hidde terug

Op de avond van de loterij bij Auke Alles kwam Antjes zoontje Hidde rond zeven uur dronken thuis. Hij was zes jaar oud. Hij wilde niet luisteren of thuisblijven. Hij klom op een stoel en schroefde het deurslotje los, waar hij anders niet bij kon. Toen hij ervandoor ging, liep Antje achter hem aan.

Fragment uit de verklaring: een geheele koppel volk

Antje zag een groep mensen die haar jongen een eind meenam. Na veel geharrewar kreeg zij Hidde terug. De mensen hadden zijn hemdrok en haar rok gescheurd en haar voor hoer en dergelijke dingen uitgescholden. Zij kende de daders niet en dacht dat zij niet in Hardegarijp woonden.

Dit is niet het jongetje dat Antje op 14 augustus 1791 had gekregen: Hidde was op deze avond zes jaar. Het verschil tussen de kinderen blijft behouden. Antje legde haar verklaring af op 10 januari 1793.

Lees de verklaring over Antje en Hidde

Vroukje Jelles is een andere vrouw

Op dezelfde avond werd de zestienjarige dienstmeid Vroukje Jelles achtervolgd en volgens haar verklaring viermaal tegen de grond gegooid. Zij noemde onder anderen Hattum Alberts. Antje beschrijft het geweld tegen haar en Hidde. Die twee verklaringen zijn niet samengevoegd tot één slachtofferverhaal.

Vroukje Jelles over het viermaal neergooien

Wat de stukken wel en niet verbinden

• Antje van 1791 en de moeder van 1792-1793 sluiten aan door haar echtgenoot, woonplaats en leeftijd.
• De Amsterdamse Sipke wordt via later genealogisch onderzoek aan dat gezin gekoppeld; zijn verklaringsteksten vermelden de huwelijksrelatie niet.
• De verdachte in de oorijzerzaak blijft een mogelijke koppeling. De vadernaam vraagt verder onderzoek.
• Antjes ontkenning, de herkenningsdetails van het oorijzer en de verschillende rollen van de betrokkenen blijven in de afzonderlijke verhalen staan.

Het gezin van Albert Hattums en Antje Martens

De familiepagina vergelijkt de genoemde ouders en kinderen met andere verklaringen en strafzaken. Hattum Alberts en Hattum Joukes Kuipers zijn verschillende personen.

Bergum: Albert Hattums (1737 - 1807) Antje Martens

Tuchthuis 1800.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.