Veenwouden in de 18de eeuw

Verhalen en verklaringen uit Veenwouden

In de 18de eeuw bestond Veenwouden niet uit één compacte dorpskern. Bewoners woonden bij de kerk en Schierstins, langs wegen en op de Veenwoudsterwal. Aan de zuidkant liep het woongebied over in het gebied onder Bergum. In de informatieboeken van Tietjerksteradeel komen daarom geregeld bewoners voor van "de kant van Veenwouden onder Bergum".

1749: grote verschillen tussen huishoudens

Het quotisatiekohier van 1749, een belastingregister op huishoudens en draagkracht, toont grote verschillen. Romke Tjallings werd genoteerd als een welgestelde veenbaas met twee volwassenen en twee kinderen; zijn aanslag was £ 39:19. Schoenmaker Teye Popes woonde met vier volwassenen in één huishouden en betaalde £ 15:13. Andere lijsten noemen een arme arbeider en een doopsgezinde voorganger. Naast boeren noemt het register veenbazen, arbeiders, ambachtslieden, schippers en mensen met kerkelijke functies.

Turfvaart rond 1750.

1760: drie kinderen blijven achter

Op 27 augustus 1760 verklaarde Wybe Abes, een 49-jarige doopsgezinde huisman aan de kant van Veenwouden onder Bergum, over Hinke Klases. Zij was sinds eind mei of begin juni weg. Haar drie kinderen, ongeveer negen, zeven en vijf jaar oud, waren achtergebleven en werden door hun grootvader Klaas Martens verzorgd. Buurman Lieuwe Watses, 44 jaar, bevestigde het verhaal en zette een handmerk onder zijn verklaring. Volgens de getuigen was Hinke vertrokken met een getrouwde man uit Oudebildtzijl. Hinke zelf komt in dit verslag niet aan het woord.

1762: een schoolmeester hoort een kreet bij de herberg

Schoolmeester Jan Bergsma, 27 jaar, liep op 20 september 1762 van de Bergumer markt richting Huis ter Heide. Bij een herberg zag hij Doede Egberts, schipper uit Veenwouden, naar buiten komen. Johannes Pytters volgde hem. Kort daarna hoorde Bergsma Doede roepen:

"Daar snijdt hij mij de bek open."

Bergsma zag dat de schipper hevig uit zijn wang bloedde.

Herberg rond 1780.

1768: zesentwintig ellen doek van de bleek

Op 4 juli 1768 vertelde de 67-jarige boer Pytter Cornelis, wonend aan de kant van Veenwouden onder Bergum, over een lang stuk doek dat van zijn bleek was verdwenen. Om twaalf uur lag het er nog. Daarna ging hij met zijn vrouw weg. Toen hij om zes uur thuiskwam om het doek binnen te halen, was het weg. Het stuk was ongeveer zesentwintig ellen lang. Hij wist niet wie het had meegenomen.

Pytter Cornelis en andere verklaringen uit Veenwouden

1771: van wie was de gestolen turf?

In december 1771 werd Hendrik Jeremias uit Veenwouden verdacht van diefstal van baggelaar, natte turf die uit opgebaggerd veen werd gemaakt. Gerrit Everts vertelde wat hij wist van een visfuik van de verdachte bij de Schiersloot. Schoolmeester en ontvanger Folkert Willems, 26 jaar, moest bekijken of de turf aan uiterlijke kenmerken was te herkennen als bezit van Fokke Jans of Jacob Annes. Dat lukte niet. De verdachte werd vrijgesproken.

1782: Janke Lieuwes merkt de inbreker niet

Janke Lieuwes was 72 of 73 jaar en weduwe van Palle Jeltes. Op 12 maart 1782 deed zij aangifte. Uit haar huis waren een buidel met ruim vijftig gulden, een mes met de letters A.P., een ring en acht of negen lakens gestolen. Janke was alleen thuis en hardhorend. Zij had niets van de inbraak gemerkt. Onder de verklaring zette zij geen naam maar haar merk: een omcirkeld kruisje.

Meer verklaringen uit de informatieboeken over Veenwouden, 1760-1805.

1787 en 1795: spullen die voor arbeiders veel geld waard waren

In 1787 meldde de 34-jarige arbeider Sipke Hanses op de Heidstreek dat zijn zilveren schoengespen waren gestolen. Hij had ze nog maar twee weken eerder in Dokkum gekocht voor tien gulden. Zijn vrouw Jitske Wytzes, 29 jaar, werd eveneens gehoord. In 1795 kwam Trijntje Sybes, ongeveer veertig jaar en vrouw van arbeider Hylke Jacobs, thuis na haar gewone werkdag bij Aaltje Harmens onder Veenwouden. Rond elf uur ontdekte zij een inbraak. De stukken volgen vervolgens buren en jonge mannen die spullen terugvonden en met een kruisje tekenden.

Bedstede rond 1750.

Het gezin van Albert Hattums en Antje Martens

Vanaf de jaren 1780 duikt het gezin van veenbaas en boer Albert Hattums en Antje Martens herhaaldelijk op in strafdossiers. Zij waren in 1765 in Veenwouden getrouwd en woonden in de omgeving van de Veenwoudsterwal. Albert was in 1737 in Garijp gedoopt als zoon van Hattum Eeuwes en Janke Joukes. Zijn oudere broer Jouke Hattums gebruikte later de familienaam Kuipers; Albert zelf overleed in 1807 en is in de geraadpleegde stukken niet met die achternaam aangetroffen. De dossiers gaan over diefstal, geweld, arrestaties en later ook zware veroordelingen van hun kinderen.

De ouders en familie van Albert Hattums.

Albert Hattums, Antje Martens en hun gezin aan de Veenwoudsterwal.

De overval op Trijntje Reijnders en de broers Alberts.

De ontsnapping van de broers Alberts uit de gevangenis.

1796: een arrestatiebevel voor de markt

Op 18 juni 1796 stuurde procureur-generaal Nicolaas Scheltema een opdracht om Marten Alberts van Veenwouden te arresteren op de markt van Oostermeer. In een andere zaak vertelde Harmen Baukes, 37 jaar en wonend aan de kant van Veenwouden onder Bergum, over een inbraak waarbij rogge was verdwenen. Zijn knecht Johan Pieter Schacht en buurvrouw Janke Jans werden afzonderlijk gehoord. Zulke verklaringen laten zien hoe snel het gerecht een netwerk van bewoners rond een gebeurtenis opbouwde.

In 1781 kwam Jan Jochums, schoolmeester in Veenwouden, voor het gerecht wegens een conflict over kerkgelden.

Wat is er nog te zien?

• De Schierstins en het omgrachte terrein.
• De kerk uit 1648 en het historische tracé van de dorpsweg.
• De Veenwoudsterwal en delen van het landschap waarin veenarbeid, kleine boerderijen en vervoer over water samenkwamen.

Musea en bezoekerspunten

• Cultureel Historisch Centrum De Schierstins.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.