Hardegarijp in de 18de eeuwHardegarijp 1737: een gestolen praam, turf en een pannenkoek
Alle verhalen en verklaringen uit Hardegarijp
Op 23 december 1737 verdween een praam die bij Rijperkerk had gelegen. Achter Hardegarijp bleek ook baggelturf weg. Veenbazen Tijs en Albart Claases gingen zoeken.
Bij het erf nam Tjeerd een kruiwagen die hij tijdelijk gebruikte om baggelaar in de praam te laden. Hij voer ermee naar het veengebied achter Hardegarijp. Nadat hij de turf aan boord had gebracht, zette hij de kruiwagen terug bij Sijbes boerderij. De praam voer verder in de richting van de Rijperkerksterbrug. Daar bleef het vaartuig in het ijs steken.
Op zondag 22 december vertrok hij uit Garijp naar Veenwouden. Hij ging naar Libbe Dids, bij wie hij volgens zijn latere verhoor nog drie tot vier gulden tegoed had. Tjeerd hoopte dat de schuld in geld of met turf kon worden voldaan. Hij kreeg die dag geen van beide. Tegen zeven uur in de avond kwam hij terecht bij het water buiten Rijperkerk. Daar lag een praam aan de wal, naast de boerderij van Sijbe Pyters.
Tjeerd Sioerts was ongeveer 21 of 22 jaar oud. Hij woonde met zijn jonge echtgenote Trijntje in Garijp. Eerder hadden zij in Veenwouden gewoond. In hun nieuwe huishouden waren het eten en de brandstof schaars. In december had Tjeerd geen geld om turf te kopen.
Tjeerd en Trijntje voor de kerstdagen van 1737
Tijs Claases
Tijs Claases, veenbaas in Hardegarijp, is in zijn zesendertigste levensjaar.
Tijs Claases (in modern Nederlands):
Afgelopen maandag, de 23ste van deze maand, kwam omstreeks negen uur 's morgens Sijbe Pyters, boer in Rijperkerk, bij mijn huis. Hij vertelde dat de praam van mijn broer Albart Claases, die bij zijn huis had gelegen, daar verdwenen was. Daarna zagen mijn broer en ik bij het veen achter Hardegarijp dat wij daar ook een halve ton baggelturf vermisten. Rond het middaguur reden mijn broer en ik weg om de praam terug te zoeken. Wij vonden na enig zoeken bij de Rijperkerksterbrug de praam in het ijs. Toen wij erbij waren gekomen, vonden wij in het vooronder een onbekende man zitten. Hij zei dat hij Tjeerd Sioerts heette en in Garijp woonde. Hij zei dat hij de baggelturf uit het veen had gestolen. De armoede had hem daartoe gebracht. Hij had van het meel in het vooronder een pannenkoek gebakken en die opgegeten.
Wij zetten hem op de terugweg bij de Rijperkerksterbrug aan. Verder was niets uit de praam gestolen. Meer kan ik er niet van zeggen.
Na voorlezing sluit ik mijn verklaring af en onderteken haar. Bergum, 25 december 1737. Tijs Claases.
Albart Claases
Afzonderlijke verklaring van Albart Claases, veenbaas in Hardegarijp, naar zijn beste weten 32 jaar oud.
Albart Claases (in modern Nederlands):
Op maandag de 23ste van deze maand kwam omstreeks negen uur 's morgens Sijbe Pyters uit Rijperkerk bij het huis van mijn broer Tijs Claases. Hij zei dat mijn praam, die bij zijn huis had gelegen, verdwenen was. Ik reed met mijn genoemde broer naar het veen achter Hardegarijp. Daar merkten wij dat wij een halve ton baggelturf vermisten.
Rond het middaguur gingen wij beiden weg om mijn praam terug te zoeken. Na enig zoeken vonden wij die bij de Rijperkerksterbrug vast in het ijs. Toen wij in de praam waren gekomen, vonden wij daar een onbekende man. Hij vertelde dat hij Tjeerd Sioerts heette, in Garijp woonde en mij de baggelturf had gestolen. Hij had van het meel dat daar was een pannenkoek gebakken en die opgegeten. Hij jammerde en beklaagde zich.
Veer rond 1725.
Albart Claases (in modern Nederlands):
Na onderzoek stelde ik vast dat verder niets ontbrak. Op de terugweg zetten wij de man bij de Rijperkerksterbrug aan de oever. Meer kan ik er niet van zeggen. Na voorlezing sluit ik mijn verklaring af en onderteken haar. Bergum, 25 december 1737. In de ondertekening staat Albart Klaases. Afgelegd voor de commissaris, met Johan J. Ypeij. W. Tjebbes en J. Ypeij worden genoemd.
Tjeerd Sioerts
Afzonderlijk verhoor van de gearresteerde Tjeerd Sioerts.
Tjeerd Sioerts woont in Garijp en is naar zijn beste herinnering 21 of 22 jaar oud. Hij wordt verder ondervraagd en geconfronteerd met de eerder afgenomen verklaringen.
De afgelopen zondag ging hij van zijn huis naar Veenwouden, naar het huis van Libbe Dids, om een weinig baggelturf van hem te eisen. Libbe Dids was hem drie à vier gulden verschuldigd. Hij kreeg daar geen baggelturf en geen geld.
Zondagavond omstreeks zeven uur kwam hij bij een praam die bij het huis van Sijbe Pyters onder Rijperkerk lag. Hij had bij de ruige een kruiwagen genomen. Met de praam voer hij naar achter Hardegarijp. Daar laadde hij uit het veen van Tijs Claases wat baggelturf in de praam, zonder te weten aan wie dat veen toebehoorde. Daarna bracht hij de kruiwagen weer bij het huis van Sijbe Pyters terug. Hij zegt dat hij daar geen huis is binnengeslopen.
Hij voer met de praam en de baggelturf door Rijperkerk en kwam ten noorden van de Rijperkerksterbrug. Van het meel dat hij in het vooronder vond, maakte hij een pannenkoek en at die op. Maandag kwamen twee hem onbekende personen bij hem. Zij zeiden dat de praam en de baggelturf van hen waren. Zij zetten hem bij de Rijperkerksterbrug aan land.
De gedetineerde zegt dat hij deze diefstal uit louter armoede en gebrek aan baggelturf heeft gepleegd. Na voorlezing blijft hij bij deze verklaring.
Turfvaart rond 1750.
Na onderzoek en confrontatie met de hierboven opgenomen verklaringen afgelegd voor de commissaris en fiscaal. Bergum, 25 december 1737. Genoemd worden J. Ypeij en W. Tjebbes.
Daarop kwam de volgende brief terug.
Hof van Friesland (in modern Nederlands):
Geachte vrienden, Na onderzoek van de toegezonden verhoren tegen Tjeerd Sioerts over de baggelaar en van de stukken over het voorval bij het huis van Oebele Binnerts, boer in Oostermeer, bevelen wij u de gedetineerde Tjeerd Sioerts door uw gerechtsdienaren naar het afgebroken Blokhuis hier te laten brengen.
Wij verlangen verder onderzoek naar het voorval in het huis van Oebele Binnerts en nadere verhoren. De stukken moeten aan het Hof worden toegezonden.
Wij vertrouwen u toe aan de bescherming van de Almachtige en blijven uw goede vrienden.
De raadsheren van het Hof van Friesland. In opdracht van het Hof ondertekend: Tjalling. Leeuwarden, 26 december 1737.
De strafzaak liep na het verhoor van 25 december door bij het Hof van Friesland. In het strafregister is Tjeerd Sjoerds uit Garijp opgenomen bij de vonnissen van 23 januari 1738. De bewerking van dit dossier door Han Hietkamp noemt een gevangenisstraf van een jaar. Het register zelf bevestigt de uitspraakdatum en de naam, maar vermeldt in het geraadpleegde overzicht geen nadere omstandigheden van het vonnis.
Het Hof vroeg op 26 december 1737 om Tjeerd naar het Blokhuis in Leeuwarden te brengen. Het verlangde bovendien verdere verklaringen over een afzonderlijk voorval bij Oebele Binnerts in Oostermeer. De inhoud van dat tweede onderzoek is in het hierboven opgenomen bevel niet uitgewerkt.
Nader onderzoek en de straf in 1738
De gebeurtenissen zijn ook terug te vinden vanuit Garijp in de 18de eeuw, Veenwouden in de 18de eeuw, de verhalen van Rijperkerk en de geschiedenis van Hardegarijp. De afzonderlijke verklaringen uit Hardegarijp staan in het bestaande verhalenoverzicht.
De reis langs vier plaatsen
Andere verklaringen uit Hardegarijp
Verder lezen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Hardegarijp
Plaatsen
Hardegarijp in de 18de eeuw
Hardegarijp door de eeuwen heen
Bergum in de 18de eeuw
Veenwouden in de 18de eeuw
Leeuwarden in de 18de eeuwMeer verhalen
Dagelijks leven
Turfwinning rond 1750.
Beurtvaart rond 1715.
Landschap rond 1715.
Bedstede rond 1750.
Woning rond 1750.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bronnen
Verantwoording
Informatieboek 2, IB2-010. Scans 000021–000025. De verklaringen zijn afzonderlijk gevolgd. Leeshiaten, twijfelachtige lezingen en aansluitende ambtelijke stukken staan in het bijgevoegde controlebestand.
Aanvullende bron en gerechtelijk vervolg
- Han Hietkamp, Een pannenkoek kon de honger even stillen, Kerfstokjes van onze voorouders, navertelling van de zaak.
- Register van Criminele Sententies van het Hof van Friesland, nummer 1788: Tjeerd Sjoerds uit Garijp, uitspraak 23 januari 1738.
- Informatieboek 2 van Tietjerksteradeel, IB2-010, scans 000021-000025; getuigenissen van Tijs Claases, Albart Claases en Tjeerd Sioerts, en de brief van het Hof van 26 december 1737.
De originele, afzonderlijke hertalingen blijven leidend. In Tjeerds verklaring is Libbe Dids iemand van wie hij drie of vier gulden tegoed had; Hietkamps bewerking laat dit als een verzoek om hulp voorkomen. Ook wordt de hoeveelheid turf verschillend aangeduid: de verklaringen spreken van een halve ton, Hietkamp van een halfvuur. De spelling Tjeerd Sioerts in het informatieboek wijkt af van Tjeerd Sjoerds in het strafregister en de naamvorm bij Hietkamp. Die varianten zijn niet stilzwijgend gelijkgetrokken. De straf van een jaar is ontleend aan Hietkamps beschrijving; een zelfstandig afschrift van het volledige Hofvonnis is nog niet ingezien.