Geschiedenis van Veenwouden
Veenwouden, tegenwoordig officieel Feanwâlden, ligt op de overgang van hogere zand- en keileemgrond naar de lage veengebieden. Die ligging bepaalde eeuwenlang het dagelijks leven. Boeren gebruikten de drogere grond, veenarbeiders trokken het natte gebied in, turf ging per schuit weg en langs de Veenwoudsterwal ontstonden woningen en werkplaatsen. De middeleeuwse Schierstins bleef als stenen herkenningspunt in dit landschap staan.
Twee oude nederzettingen
In de middeleeuwen lagen hier Sint-Johanneswâld en Eslawâld. Rond 1500 groeide het gebied rond Sint-Johanneswâld uit tot het Veenwouden dat in 1511 als Feenwolde in de administratie verschijnt. De oude kerkplaats van Eslawâld raakte verlaten. Vervening en wateroverlast speelden bij die verschuiving een rol.
Buitenplaats rond 1500.
Een dorp van veen, boerderijen en vaarten
Het Beneficiaalboek van 1543 noemt akkerland, nat hooiland, brood, boter en zwarte turf. In de 17de en 18de eeuw bleef de turfwinning het landschap en de arbeid bepalen. De Schiersloot en andere watergangen verbonden het veengebied met de omgeving. Aan de Veenwoudsterwal kwamen boerderijen, eenvoudige woningen, veenbazen, arbeiders, schippers en ambachtslieden dicht bij elkaar te wonen.
Turfvaart rond 1750.
Bewoners vertellen zelf
Voor de tweede helft van de 18de eeuw zijn veel verklaringen uit de informatieboeken van Tietjerksteradeel bewaard. Ze gaan vaak over een misdrijf, maar de getuigen vertellen tegelijk over hun gewone leven. Een schoolmeester liep terug van de Bergumer markt. Een oude weduwe was alleen thuis. Arbeiders werkten op de Heidstreek. Een vrouw kwam rond elf uur terug van haar werk. Veenbazen stuurden ploegen aan en arbeiders sliepen soms tijdelijk in een veentent.
Verklaringen uit de informatieboeken over Veenwouden, 1760-1805.
De familie Alberts aan de Veenwoudsterwal
Een opvallend dossier is dat van Albert Hattums, Antje Martens en hun kinderen. Verschillende gezinsleden kwamen jarenlang voor in strafzaken wegens diefstal en geweld. De afzonderlijke verhaalpagina's volgen getuigen, arrestaties, een gewelddadige overval en ontsnappingen uit het tuchthuis. Een tuchthuis was een strafinrichting waar gevangenen langdurig werden opgesloten en moesten werken.
Albert Hattums, Antje Martens en hun gezin.
De overval op Trijntje Reijnders en de broers Alberts.
De ontsnapping uit de gevangenis van Leeuwarden.
Spoor, tram en stoomzuivel
In de 19de eeuw veranderde het vervoer snel. De weg Leeuwarden-Groningen werd verhard, in 1866 opende station Veenwouden en in 1880 reed de paardentram naar Dokkum. Toch verdwenen de oude verbindingen niet meteen: advertenties uit 1890 en 1891 noemen nog schuitjes en scheepstimmerlieden aan de Veenwoudsterwal.
In 1879 begon zuivelfabriek Freia. Boter en kaas die eerder vooral op boerderijen werden gemaakt, gingen nu in een stoomfabriek in productie. Paard en wagen brachten melk aan; machines, ketels en stoom namen werk over dat lang met de hand was gedaan.
Turfwinning rond 1870.
Wat is er nog te zien?
- De Schierstins, de enige bewaard gebleven middeleeuwse torenstins van Friesland.
- De Hervormde kerk uit 1648.
- De Veenwoudsterwal en delen van het oude water- en verkavelingspatroon.
- Station Feanwâlden aan de spoorlijn uit 1866; het oude stationsgebouw is verdwenen.
- De gemetselde voet van de voormalige korenmolen aan de Molenweg.
Musea en bezoekerspunten
- Cultureel Historisch Centrum De Schierstins in Veenwouden.
- Het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem, waar zuivelfabriek Freia uit Veenwouden is herbouwd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.