Albert Hattums
(1737 - 1807)
Antje Martens

Albert Hattums en Antje Martens aan de Veenwoudsterwal.

Albert Hattums en Antje (of Antie) Martens trouwden op 3 maart 1765 in Veenwouden. Albert was afkomstig uit Garijp. Antje kwam uit Veenwouden.

Albert werd in 1737 in Garijp gedoopt als zoon van Hattum Eeuwes en Janke Joukes. Zijn oudere broer Jouke Hattums, gedoopt in 1733, gebruikte later de familienaam Kuipers. Albert zelf overleed in 1807, vóór de achternaamsaanneming van 1811, en wordt in de geraadpleegde stukken als Albert Hattums genoemd.

Albert was veenbaas en boer te Veenwouden. Waarschijnlijk woonde het gezin aan of bij de Veenwoudsterwal. De Veenwoudsterwal was een streek bij Veenwouden, aan het water en op de grens van verschillende dorps- en grietenijgebieden. In de bronnen wordt de plaats soms onder Veenwouden, soms onder Bergum of Hardegarijp aangeduid. Het was een omgeving van veenwerk, kleine boerenbedrijven, vaarten en turfvervoer.

Het gezin komt herhaaldelijk voor in strafzaken van het Hof van Friesland. Het ging onder meer om diefstal en mishandeling. Niet alleen Albert zelf, maar ook zijn vrouw Antje Martens en verschillende kinderen kwamen met justitie in aanraking.

Tussen 1787 en 1803 komen Albert, Antie en verschillende kinderen herhaaldelijk voor in strafdossiers. De zaken spelen zich af rond Veenwouden, de Veenwoudsterwal, Bergum, Hardegarijp, Oostermeer en Leeuwarden.

Turfvaart rond 1750.

Overzicht van het gezin

• Albert Hattums was veenbaas en boer te Veenwouden, waarschijnlijk aan de Veenwoudsterwal. Hij was afkomstig uit Garijp. Op 29 januari 1803 werd hij na de diefstal van vier Drentse schapen en twee lammeren streng gegeseld, gebrandmerkt en tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld, gevolgd door vijf jaar verbanning uit Friesland.
• Antje Martens was afkomstig uit Veenwouden. Zij trouwde op 3 maart 1765 met Albert Hattums. Zij komt meerdere keren voor in criminele dossiers van het Hof van Friesland. Op 20 november 1799 werd zij tot drie jaar tuchthuis veroordeeld voor de diefstal van een lam, gepleegd op 7 juni 1798.
• Marten Alberts werd vermoedelijk rond 1768 geboren. Hij komt in verschillende strafzaken voor. Op 18 juni 1796 werd opdracht gegeven hem te arresteren, omdat men verwachtte dat hij op de markt van Oostermeer opnieuw misdrijven zou plegen. Hij moest, als hij daar werd aangetroffen, worden aangehouden en naar het Blokhuis in Leeuwarden worden gebracht.
• Marten Alberts komt ook voor in een zaak rond inbraak en diefstal van rogge. Harmen Baukes, wonende aan de kant van Veenwouden onder Bergum, deed daarvan aangifte. Volgens hem waren Marten Alberts en Klaas Alberts, twee zonen van Albert Hattums, de daders. Zij waren betrapt en hadden hun zakken achtergelaten.
• Klaas Alberts werd vermoedelijk rond 1777 geboren. Hij wordt genoemd in een strafzaak van 15 september 1795. In de zaak van Harmen Baukes wordt hij samen met zijn broer Marten genoemd als dader van de diefstal van rogge.
• Hattum Alberts werd in 1772 geboren. Hij komt meerdere keren in strafzaken voor. In 1793 was hij aanwezig bij een bijeenkomst in de herberg van Auke Alles te Hardegarijp, waar een loterij met bollen, weggen, koek en andere etenswaren werd gehouden.
• Bij die bijeenkomst in Hardegarijp liep het uit de hand. De zestienjarige Vroukje Jelles verklaarde dat zij door een groep mannen werd achtervolgd, op de grond gegooid en in de modder gesmeten. Zij noemde Hattum Alberts als een van de belagers in haar verklaring over het viermaal neergooien. Een andere getuige zag het meer als een stoeipartij, maar Vroukje zelf beschreef het als mishandeling.
• Hattum Alberts werd op 8 februari 1800 streng gegeseld, tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld en daarna levenslang uit Friesland verbannen. Hij kwam al eerder in strafzaken voor.
• Pieter Alberts werd vermoedelijk rond 1779 geboren. Hij komt in verschillende strafzaken voor, onder meer op 15 december 1796.
• Sybrichje Alberts werd vermoedelijk rond 1783 geboren. Zij wordt genoemd in een strafzaak van 23 februari 1803.
• Gerrit Alberts werd vermoedelijk rond 1785 geboren. Op 1 april 1794, ongeveer negen jaar oud, werd hij verdacht van de diefstal van zes tipmutsen van een bleek en vrijgesproken. Op 15 september 1795 werd hij samen met zijn vader Albert en broer Klaas verdacht van diefstal van rogge; ook toen volgde vrijspraak. Later werd hij veroordeeld voor zijn aandeel in de overval van 1799 en ontsnapte hij meer dan eenmaal uit het Leeuwarder tuchthuis. Het laatste tot nu toe zekere vonnis tegen hem dateert van 22 oktober 1803.
• Janke Alberts komt eveneens in verschillende strafzaken voor, onder meer op 4 mei 1787. In 1804 woonde zij in Grootegast. Zij trouwde met Cornelis Jans. Daarmee is zij een van de kinderen van wie bekend is dat zij later buiten Veenwouden terechtkwam.

Albert Hattums overleed in 1807 tijdens zijn vijfjarige tuchthuisstraf in Leeuwarden. Hij was toen ongeveer 69 of 70 jaar oud. Zijn vrouw Antie Martens leefde nog. Albert werd op 6 mei 1807 in Veenwouden begraven.

Meer over het gezin Alberts

De overval van 1799 en de broers Alberts

De ontsnappingen van Gerrit Alberts uit het Leeuwarder tuchthuis

Albert zelf in de strafdossiers

Op 20 juni 1787 werd Albert Hattums samen met dochter Janke en zoon Pieter beschuldigd van turfdiefstal. Zij werden vrijgesproken. Een dag later werd Albert wel veroordeeld: wegens de diefstal van een half brood in een herberg bij De Falom kreeg hij een half jaar tuchthuis.

Op 15 september 1795 werd Albert samen met zijn zoons Gerrit en Klaas verdacht van diefstal van rogge. Zij werden vrijgesproken. Op 30 september 1796 kreeg Albert drie jaar tuchthuis nadat hij gerechtsdienaren had neergeslagen die zijn zoon Marten kwamen halen.

Op 13 februari 1800 volgde een jaar tuchthuis wegens de diefstal van een greep, een grote vork voor werk op het land. Op 29 januari 1803 werd Albert opnieuw veroordeeld, nu voor de diefstal van vier Drentse schapen en twee lammeren. Hij kreeg strenge geseling, brandmerking, vijf jaar tuchthuis en daarna vijf jaar verbanning uit Friesland.

Opsporing verzocht van zoon Marten Alberts

Op 18 juni 1796 stuurde procureur-generaal Nicolaas Scheltema een brief met de opdracht om Marten Alberts uit Veenwouden te arresteren. De procureur-generaal had het vermoeden dat Marten Alberts die volgende maandag naar de markt in Oostermeer zou gaan.

Volgens de procureur-generaal was het waarschijnlijk dat Marten Alberts daar zou komen om zijn "kwade kunsten" uit te oefenen. Daarmee bedoelde hij dat Marten van plan was op de markt nieuwe misdrijven te plegen. Daarom moest men op de markt naar hem uitkijken. Als hij daar werd aangetroffen, moest hij worden aangehouden en als gevangene naar het Blokhuis in Leeuwarden worden gebracht.

Marten is uiteindelijk in Groningen aangehouden en niet op de markt in Oostermeer.

De diefstal van rogge

Harmen Baukes, 37 jaar oud, woonde aan de kant van Veenwouden onder Bergum. Hij was doopsgezind en deed aangifte van inbraak en diefstal van rogge.

Volgens Harmen waren de daders Marten Alberts en Klaas Alberts, zonen van Albert Hattums. Zij werden bij de diefstal betrapt en lieten hun zakken achter. Ook Johan Pieter Schacht, knecht bij Harmen Baukes, en buurvrouw Janke Jans legden verklaringen af. Lees de afzonderlijke verklaringen van Harmen, zijn knecht en Janke over de roggezakken.

De ongeregeldheden in Hardegarijp

Op 23 december 1792 was er in de herberg van Auke Alles te Hardegarijp een loterij van bollen, weggen, koek en andere etenswaren. Daarbij waren onder anderen Geert Alberts, Hattum Alberts, Jan Fransen, Hendrik Clazes, Minne Franses, Albert Melles, Tijs Cornelis, Vroukje Jelles en Pieter Beens aanwezig.

Volgens Vroukje Jelles werd zij die avond door een groep mannen lastiggevallen, op de grond gegooid en in de modder gesmeten. Zij noemde onder anderen Hattum Alberts als een van de mannen die daarbij betrokken waren. Ook andere getuigen verklaarden over lawaai, vernielingen en besmeurde deuren en putstokken.

De zaak geeft een beeld van een uit de hand gelopen avond in een herberg. Drank, groepsgedrag, intimidatie en geweld liepen door elkaar heen. De familie Alberts kwam ook in deze zaak weer in beeld.

Gevangenis rond 1800.

Een gezin dat telkens terugkomt in strafzaken

Het gezin van Albert Hattums en Antje Martens was sterk verbonden met de Veenwoudsterwal en de omliggende dorpen. Uit de stukken komt vooral de juridische kant van hun leven naar voren. We zien hen vooral op momenten waarop het misging: bij diefstal, verdenking, mishandeling, arrestatie en veroordeling.

Tegelijk laten de stukken ook iets zien van de wereld waarin zij leefden. Het ging om veenwerk, boerenerven, herbergen, markten, losse arbeid en dorpsgemeenschappen waar mensen elkaar kenden. Misdrijven werden vaak beschreven door buren, knechten, herbergiers en andere dorpsbewoners.

Over het gewone dagelijkse leven van het gezin is minder bekend. Toch maken de vele strafzaken duidelijk dat armoede, drank, losse arbeid en sociale uitsluiting vermoedelijk een rol speelden. Het gezin raakte jarenlang verstrikt in conflicten met justitie.

Korte bronnotitie in lijstvorm

• Beroep Albert Hattums: veenbaas en boer te Veenwouden, waarschijnlijk aan de Veenwoudsterwal.
• Huwelijk: Albert Hattums en Antje Martens trouwden op 3 maart 1765 in Veenwouden. Hij was afkomstig uit Garijp, zij uit Veenwouden.
• TIE S29, folio 8: vermelding van Albert Hattums of zijn gezin.
• Hof van Friesland: verschillende strafzaken wegens diefstal en mishandeling. Dit geldt voor Albert, zijn vrouw en meerdere kinderen.
• Genoemde data bij Albert en het gezin: 20 juni 1787, 21 juni 1787, 15 september 1795, 30 september 1796, 13 februari 1800 en 29 januari 1803.
• Antje Martens: criminele dossiers Hof van Friesland 277 van 10 april 1788, 352 van 15 december 1796, 379 van 20 november 1799 en 385 van 13 februari 1800. De zaken gaan over vele diefstallen.
• Marten Alberts, geboren rond 1768: verschillende strafzaken, waaronder een vermelding van 5 juli 1800.
• Janke Alberts: verschillende strafzaken, waaronder een vermelding van 4 mei 1787. Zij woonde in 1804 te Grootegast en trouwde met Cornelis Jans.
• Hattum Alberts, geboren rond 1772: meerdere strafzaken. Op 8 februari 1800 werd hij streng gegeseld, tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld en daarna levenslang uit Friesland verbannen.
• Klaas Alberts, geboren rond 1777: genoemd in een strafzaak van 15 september 1795.
• Pieter Alberts, geboren rond 1779: verschillende strafzaken, onder meer op 15 december 1796.
• Sybrichje Alberts, geboren rond 1783: genoemd in een strafzaak van 23 februari 1803.
• Gerrit Alberts, geboren rond 1785: als kind vrijgesproken in 1794 en 1795; later veroordeeld voor de overval van 1799; na een nieuwe ontsnapping en arrestatie opnieuw veroordeeld op 22 oktober 1803.