Bergum in de 18de eeuw

Wie in de 18de eeuw in Bergum woonde, leefde niet in een afgelegen gehucht. Bergum was al lange tijd een belangrijke plaats in Tytsjerksteradiel. Het dorp was een marktcentrum en de hoofdplaats van de grietenij. Rond de oude kerk, de Nieuwstad, Bergumerburen en de wegen naar de omliggende dorpen lagen huizen, boerderijen, werkplaatsen en herbergen. Buiten de dorpskern begon al snel het boerenland en verder naar het noorden lagen zand- en heidegronden.

Voor een inwoner speelde een groot deel van het leven zich binnen een betrekkelijk klein gebied af. Familie, buren, werkgevers, kerk, school en herberg waren geen afzonderlijke werelden. Dezelfde mensen kwamen elkaar bij het werk, in de kerk, onderweg en bij bijzondere gebeurtenissen steeds opnieuw tegen.

Een Fries dorp rond 1800.

Een oud dorp met een centrale kerk

De kerk van Bergum bepaalde al eeuwenlang het aanzicht van het dorp. Delen ervan gaan terug tot de middeleeuwen. In 1707 werd het gebouw opnieuw verbouwd. In 1788 kreeg de kerk een orgel van orgelbouwer Lambertus van Dam. Voor inwoners was de kerk meer dan alleen een plaats voor de zondagse dienst. Kerkelijke bestuurders hadden ook invloed op armenzorg en onderwijs, en op het kerkhof werden generaties dorpsbewoners begraven.

De bebouwing was veel kleiner en losser dan tegenwoordig. Ook binnen wat als Bergum werd aangeduid, lagen verschillende buurten. Huizen en boerderijen lagen langs wegen en paden, met akkers, weilanden en erven ertussen. Een kleine boerderij aan de huidige Molenweg draagt nog het jaartal 1736. De boerderij De Pleats werd in 1773 gebouwd voor Haye Tjallings. Zulke gebouwen laten zien dat er in het dorp naast eenvoudige woningen ook grotere en welvarender boerenbedrijven stonden.

Werken in en rond Bergum

Landbouw was belangrijk, maar Bergum was niet alleen een boerendorp. In de omgeving leefden mensen ook van vervening, visserij, handel en ambachten. Omdat Bergum een centrumfunctie had, waren er bovendien herbergiers, winkeliers en vaklieden. Wie zelf geen boerderij bezat, kon als arbeider of dienstbode bij een ander gezin werken.

Het verschil tussen gezinnen kon groot zijn. Sommige boeren beschikten over land, vee en een ruim huis. Andere bewoners moesten leven van loonarbeid, tijdelijk werk of een combinatie van kleine inkomsten. Kinderen groeiden daardoor niet allemaal onder dezelfde omstandigheden op. In een boerengezin betekende opgroeien vaak dat werk en opvoeding vanaf jonge leeftijd door elkaar liepen.

Jeugd en onderwijs

Kinderen leerden veel thuis en tijdens het werk. Op het Friese platteland gingen kinderen in de 18de eeuw ook naar school, maar niet iedereen even lang of het hele jaar door. Het onderwijs stond veelal onder toezicht van de kerk. Kinderen leerden lezen en godsdienstige teksten; schrijven en rekenen waren niet voor ieder kind vanzelfsprekend. Het landbouwseizoen kon bepalen wanneer een kind werkelijk in de schoolbank zat.

Dat zien we ook terug in bronnen van Toenentoen.nl. In 1771 kon Doetje Jans, een 54-jarige weduwe die onder Bergum woonde, haar verklaring bij het gerecht niet ondertekenen en zette zij haar handmerk. Dat betekent niet dat niemand in haar omgeving kon lezen of schrijven, maar het laat wel zien dat schrijfvaardigheid in deze samenleving nog niet algemeen was.

Lees meer over opgroeien en onderwijs op het Friese platteland rond 1800.

Friesland rond 1790.

Wat een inbraak over het dagelijks leven vertelt

Een verklaring uit december 1771 brengt het leven onder Bergum onverwacht dichtbij. Bij Allert Pytters op de Hooggeesten was ingebroken. De dief nam onder meer hemden, een broek, kousen, mutsen, een schortdoek, brood met boter en kaarsen mee. De opsomming laat zien welke alledaagse goederen waarde vertegenwoordigden. Kleding werd niet als gemakkelijk vervangbaar beschouwd en ook voedsel en verlichting waren de moeite van het stelen waard.

De verklaring vertelt ook iets over wonen. De indringer kwam binnen door een ruit te breken en vervolgens de sluiting van een schuifraam te openen. Allert woonde niet alleen: de oudere weduwe Doetje Jans woonde bij hem in huis. Huishoudens hoefden dus niet uitsluitend uit ouders met kinderen te bestaan. Familieleden, kostgangers, knechten, dienstboden of andere huisgenoten konden onder één dak wonen.

Lees de verklaringen over de inbraak op de Hooggeesten in 1771.

Wegen, water en herbergen

Wie Bergum verliet, reisde te voet, te paard, met een wagen of over het water. Wegen waren niet verhard zoals tegenwoordig. Daardoor kon reizen in natte perioden moeizaam worden. Waterwegen waren belangrijk voor het vervoer van mensen en goederen.

Langs doorgaande routes lagen herbergen. Ze waren niet alleen bedoeld om te drinken. Reizigers konden er stoppen, nieuws werd er uitgewisseld en zaken konden er worden geregeld. Aan de Zomerweg onder Bergum lag bijvoorbeeld Het Zwartkruis. In 1795 werd deze herberg gehouden door Aldert Pieters en zijn vrouw Joukje Martens. Hun zestienjarige dochter Antje hielp er mee.

In 1799 werd de oude herberg afgebroken en op dezelfde plaats opnieuw opgebouwd. De openbare aanbesteding van dat werk verscheen in de Leeuwarder Courant. Het laat zien dat een herberg aan een doorgaande weg een serieus bedrijf kon zijn, verbonden met verkeer, landbouw en handel.

Lees meer over herberg Het Zwartkruis.

Relaties, huwelijk en familie

De meeste contacten ontstonden dichtbij huis: in het dorp, via familie, tijdens het werk, in de kerk of bij bezoeken aan omliggende plaatsen. Jongeren hoefden hun toekomstige partner niet per se in dezelfde buurt te vinden, maar hun dagelijkse netwerk was veel kleiner dan dat van mensen nu.

Een huwelijk was bovendien niet alleen een persoonlijke keuze. Een nieuw huishouden moest kunnen bestaan. Werk, woonruimte, bezit en familiehulp speelden daarom mee. Voor dienstboden en arbeiders kon trouwen betekenen dat twee inkomens en twee netwerken werden samengebracht. Bij boerengezinnen speelden het bedrijf, land en erfenissen een grotere rol.

Armoede en onzekerheid

Het leven kon snel veranderen. Ziekte, overlijden van een ouder of partner, verlies van werk, een slechte oogst of schulden konden een huishouden kwetsbaar maken. Aan de noordkant van Bergum lagen armere heidegronden, waar bewoning later verder zou toenemen. De verschillen tussen het dorp, de grotere boerenbedrijven en de heideomgeving waren aanzienlijk.

Ook criminaliteit moet tegen die achtergrond worden gezien, zonder iedere diefstal uit armoede te verklaren. Het plaatselijke gerecht nam verklaringen op en onderzocht zaken. Voor zwaardere misdrijven bestond een uitgebreid stelsel van straffen. Toenentoen.nl heeft hiervoor afzonderlijke pagina's, zodat op deze plaats-pagina alleen de Bergumer voorbeelden hoeven te worden verteld.

Meer over misdaad en straf in Friesland tussen 1750 en 1800.

1795: een nieuwe politieke wereld

Aan het einde van de eeuw veranderde ook het bestuur. In 1795 begon de Bataafse tijd. Voor de meeste inwoners veranderde het dagelijkse werk niet van de ene dag op de andere, maar oude bestuurlijke verhoudingen kwamen wel onder druk te staan. Een meisje als Antje Alderts van Het Zwartkruis groeide dus op in het oude 18de-eeuwse Bergum en werd als jonge vrouw geconfronteerd met een periode van politieke en bestuurlijke verandering.

Verder door Bergum

Deze pagina beschrijft Bergum in de 18de eeuw. Bekijk ook Bergum in de 17de eeuw en Bergum in de 19de eeuw.

Deze mensen in andere verklaringen

Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.

1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis

Bergum 1790.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.