Hardegarijp 1808 - Goud, zilver en boeken uit het huis van Reitsma - Toenentoen
De diefstal in de herberg: de verklaring van getuige Antje Alderts (16) (Bergum, 1795)
Antje Alderts (in modern Nederlands):
Ik ben Antje Alderts. Ik ben ongehuwd en woon bij mijn vader Aldert Pieters, kastelein in het Zwart Kruis onder Bergum aan de Zomerweg. Ik ben ongeveer zestien jaar oud.
Ik verklaar dat Oeble Beernts en Gerrit Johannes op maandagmiddag bij ons aan huis kwamen met een sjees.
Zij hebben daar de hele middag rondgehangen. Kort na hun komst ging ik naar de tuin. Toen ik weer thuiskwam, waren zij er nog.
Daarna ging ik opnieuw weg om te melken. Hun paard stond toen voor de sjees. Toen ik terugkwam, waren zij er nog steeds.
Gerrit sprak mij vrij veel aan. Daarna kwamen Johannes Gibbes en Jan Gerrits ook bij ons. Zij gingen in de stoep zitten. Ik stond bij de deur. Oeble en Gerrit bleven nog vrij lang zitten.
Daarna ging Gerrit uiteindelijk naar de sjees. Uit een bundel met goed, die in de kist lag, nam hij iets om het gelag te betalen. Het overige legde hij weer in de kist.
Antje Alderts (in modern Nederlands):
Terwijl Gerrit in huis was, ging Oeble naar de sjees. Ik zag dat hij het geld uit de sjees nam. Ik hoorde het geld duidelijk rinkelen. Voor zover ik kon horen, verplaatste hij het geld in de sjees.
Toen Oeble van de sjees terugkwam, vroeg hij direct om een emmer om het paard te laten drinken. Mijn vader wilde water halen, maar Oeble nam hem de emmer af. Hij ging zelf naar de dobbe om water te halen. Daar bleef hij veel langer mee bezig dan nodig was.
Daarna ging Gerrit naar de sjees. Hij keek eerst nog eens of zijn geld er nog was. Toen ontdekte hij dat het weg was.
Antje Alderts (in modern Nederlands):
Daarop zei Oeble: “Is het geld weg, dan word ik ook anders.”
Ik verweet Oeble dat hij het geld had, omdat ik had gezien dat hij het had genomen. Oeble ontkende dat.
Daarna gingen wij allemaal, behalve Oeble, in de sjees en rondom de sjees naar het geld zoeken. Maar wij konden het niet vinden.
Jan Gerrits en Johannes Gibbes bedreigden Oeble daarna. Uiteindelijk pakten zij hem ook met enig geweld aan, om hem ertoe te brengen het geld terug te geven.
Maar ondanks dit alles bleef Oeble ontkennen. Hij bleef zeer bedaard, zelfs toen hij op de grond lag.
Antje Alderts (in modern Nederlands):
Uiteindelijk gingen deze mannen omstreeks half negen ’s avonds op reis. Maar na enkele ogenblikken kwam Gerrit Johannes weer bij mij terug, terwijl wij nog samen in de dobbe en op andere plaatsen naar het geld zochten.
Gerrit vroeg of er geen ruiters waren geweest. Ik antwoordde dat ik niemand anders had gezien dan die ene, die hen kort daarvoor was nagereden.
Daarna kon Gerrit door de duisternis niet verder zoeken. Hij ging het huis binnen.
Daarna ging Gerrit Johannes buiten het huis bij de takkenbos staan om op te passen of Oeble misschien weer zou aankomen om het geld te halen.
Antje Alderts (in modern Nederlands):
Maar Gerrit viel al snel in slaap. Hij snurkte zo hard dat wij hem in huis konden horen. Daarom brachten wij hem naar binnen en legden wij hem in het stro, zodat hij zijn roes kon uitslapen.
De volgende morgen, omstreeks zes uur, gingen wij kijken langs de sloot, niet ver van de dobbe. Daar zagen wij lange en smalle voetstappen. Die liepen heen en ook weer terug.
Daarna vond ik iets verderop een zweep. Ook was daar een spoor van een sjees te zien. Het leek erop dat daar een sjees had gestaan.
Ik bracht die zweep toen in huis. De zweep werd daar nog bewaard.
Meer wist ik niet van deze zaak.
Daarmee werd mijn verklaring gesloten. De verklaring werd aan mij voorgelezen. Daarna heb ik die met mijn handmerk bekrachtigd.
Bergum, 10 september 1795.
Dit is het eigen gezette merk van Antje Alberts.
Zo zou het Zwartkruis er later, in 1849, uit gezien kunnen hebben.
Toelichting bij enkele woorden
Een sjees was een licht rijtuig op twee wielen, meestal getrokken door één paard.
Een dobbe was een poel of waterplas waar water gehaald kon worden.
Het gelag was de rekening voor wat er in de herberg was gedronken.
Met de stoep wordt hier waarschijnlijk een ruimte bij de gelagkamer bedoeld.
Een handmerk was een eenvoudig teken, vaak een kruisje, waarmee iemand een verklaring bekrachtigde wanneer hij of zij niet met een gewone handtekening tekende.
In de oude tekst wordt Antje “deponente” genoemd. Daarmee wordt de persoon bedoeld die de verklaring aflegt. In deze moderne versie is dat vervangen door “ik”, zodat de tekst als getuigenverklaring blijft lezen.
Dit is Antje Alberts eigen gezette merk.
De verklaringen over de geldvermissing in 1795
Over het verdwenen geld bij herberg Het Zwartkruis zijn verschillende verklaringen bewaard. De aanwezigen beschreven ieder wat zij zagen en hoorden.
Andere zaken op dezelfde locatie
Antje Alderts en Hattum Joukes Kuipers
Dezelfde personen volgens de familie- en aktegegevens op deze pagina’s: Antje wordt in 1795 genoemd als zestienjarige dochter van de kastelein. In 1811 en 1822 verschijnen Antje Alderts en Hattum Joukes, later Kuipers, als echtgenoten aan de Zomerweg. De boedelstukken uit 1849 noemen hetzelfde echtpaar; de bezitsbeschrijving noemt bovendien Antjes ouders Aldert Pieters en Joukje Martens. Hattum Joukes Kuipers wordt niet gelijkgesteld aan Hattum Alberts uit de andere familie.
Deze mensen in andere verklaringen
Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.
1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis
Woning 1850.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Noord-Bergum.
Noord-Bergum 1811-1832.
De Franse tijd.
De soldaten van Napoleon waren in Nederland van 1795 tot 1813. Antje was toen tussen de 16 en de 29 jaar. Hattum was 6 jaar ouder. Ze hebben de komst van de Fransen en later het binnentrekken van de kozakken dus bewust meegemaakt.
Antje en Hattum
De Friese steden
Het dagelijks leven in Friesland rond 1800
Sneek aan het eind van de 18de eeuw.
Dagelijks leven
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bataafse en Franse tijd