Het huishouden van Hattum en Antje als boerengezin (1849)

De openbare verkoping van 10 april 1849 geeft een bijzonder inkijkje in het huishouden van Hattum Joukes Kuipers aan de straatweg onder Bergum. Het ging niet om de verkoop van het huis of de voormalige herberg zelf, maar om de roerende goederen: vee, boerenwerktuigen, huisraad, meubels, beddengoed, hout, hooi, stro en allerlei losse gebruiksvoorwerpen.

De verkoop vond plaats na het overlijden van Antje Alderts, de echtgenote van Hattum. De goederen behoorden aan Hattum Joukes Kuipers en aan de erven van zijn overleden vrouw. Daardoor is de veiling niet alleen een boedellijst, maar ook een momentopname van het gezin, het erf en de sociale kring daaromheen.

Over de verkoop van de boedel en wat er precies verkocht is

Een beschijving van de inboedel per kamer

Een opsomming van de vele huizen en land dat ze bezaten

Van herberg naar boerderij

Eerder werd het pand omschreven als een huis en herberg aan de Zomerweg onder Bergum. In 1849 laat de inventaris echter vooral een boerenhuishouden zien. De boedel ademt veel meer boerderij dan herberg.

Dat blijkt vooral uit de waardevolste goederen. Er werden meerdere koeien verkocht, met bedragen van vijftig tot ruim tachtig gulden. Ook waren er geldriers, hoklingen, schapen, een kalf, zwijnen met biggen, hennen en twee paarden. Eén paard bracht zelfs tweehonderd gulden op. Zulke bedragen laten zien dat het vee de kern van de waarde vormde.

Daarnaast was er veel materiaal voor het boerenbedrijf: paardentuig, jukken, hooileppen, hooivorken, harken, donggrijpen, schoppen, bijlen, een zaadwanne, een graansikkel, een slijpsteen, boerenwagens, een ploeg, een egge, een kruiwagen, mestplanken, hekken, dampalen, hooi, stro en boekweitstro.

De voormalige herbergfunctie is daarmee niet helemaal verdwenen uit beeld, maar zij staat duidelijk niet meer centraal. Er waren wel veel borden, glazen, kopjes, theegoed, koffiekannen, trekpotten, biermengels, tafels, stoelen en stoven. Zulke goederen passen bij een gelagkamer of bij een huis waar mensen konden worden ontvangen. Toch werden er maar twee echte bedden met peul verkocht, naast twee bedbanken. Dat is weinig voor een herberg waar reizigers bleven overnachten.

De meest voorzichtige conclusie is daarom: in 1849 was het pand vooral in gebruik als woonhuis en boerderij. De herberg was vermoedelijk een vroegere functie van het huis, of hooguit nog een achtergrond in de inventaris.

Een welvarende boerenboedel

Het totaal van de veiling bedroeg 1763 gulden en 65 cent. Dat was een aanzienlijk bedrag. Het wijst niet op een arm huishouden, maar op een vrij gegoede boerenfamilie met veel bedrijfsmiddelen.

De rijkdom zat vooral in het vee en de bedrijfsvoorraad. De koeien, paarden, geldriers, hoklingen, boerenwagens, hooi en ruigscharn brachten de hoogste bedragen op. Vooral de paarden en koeien vormen de economische kern van de boedel.

Het huisraad was tegelijk omvangrijk en tamelijk gewoon. Er waren tafels, stoelen, een kabinet, een kast, een klok, een spiegel, schilderijen, gordijnen, bedden, kussens, dekens, stoven, lampen, koperen emmers, koffiekannen, theegoed, borden, glazen, schalen, kommen, lepels en vorken. Dat is de inventaris van een volledig ingericht woonhuis.

Toch is het geen uitgesproken luxe boedel. Veel kleine posten brachten maar enkele dubbeltjes op. Er was ook veel oud hout, oude hekken, bakken, eenvoudige stoven, los servies en gebruikt gereedschap. Het was dus geen elitehuishouden, maar wel een ruim en degelijk boerenhuishouden.

Melk, boter en zuivel

De boedel laat duidelijk zien dat melk en zuivel belangrijk waren. Er werden melktijnen, melkemmers, een melkkan, een karnwieg en ander melkgerief verkocht.

Een melktijn was een lage, wijde kuip waarin melk kon worden gezet, bijvoorbeeld om room te laten opkomen. De aanwezigheid van meerdere melktijnen past goed bij een bedrijf met melkkoeien. De karnwieg wijst op boterbereiding. Dit was dus niet alleen een boerderij met vee, maar ook een huishouden waarin melk werd verwerkt.

Het huis van binnen

De huisraad maakt het mogelijk om het interieur enigszins voor te stellen. Er waren verschillende tafels en veel stoelen. Er waren schammels, bedbanken, gordijnen, een spiegel, een klok, een kabinet, een kast en schilderijen. Dat wijst op een huis met meerdere ingerichte ruimtes.

De vele borden, bordjes, grote borden, witte borden, steengoed, theegoed, trekpotten, koffiekannen en glazen laten zien dat er ruim voldoende eet- en drinkgerei was. Dit kan deels gewone huishoudelijke voorraad zijn geweest, maar de hoeveelheid past ook bij een huis waar bezoekers kwamen of waar nog resten van een vroegere gelagkamer aanwezig waren.

Ook de stoven, het turfvat en het vuurscherm horen bij het dagelijks leven in een verwarmd woonhuis. Zij geven een beeld van een huishouden dat draaide rond de haard, de tafel en het boerenwerk buiten.

Wie kochten de goederen?

De kopers vormen samen een sociale kaart van de familie en de omgeving. Veel goederen kwamen terecht bij familieleden, buren en mensen uit Bergum en omliggende dorpen zoals Veenwouden, Suameer, Oostermeer, Eestrum, Hardegarijp, Oenkerk, Akkerwoude en Kooten.

Opvallend is dat meerdere kinderen of verwanten van Hattum goederen kochten. Jan Hattums Kuipers komt vaak voor. Hij kocht onder meer huisraad, melkemmers, een klok, een bed met peul en ook een koe. Marten Kuipers kocht eveneens veel: gereedschap, huisraad, schilderijen, dekens, kussens en een bed met peul. Sjoukje Kuipers kocht onder meer borden, gordijnen en een turfvat. Atze Kuipers kocht kleinere huisraadposten zoals kantjes en een mandje. Hattum Kuipers wordt ook genoemd als koper van onder meer een geldrier en hooi.

Dat familieleden zulke goederen kochten, is begrijpelijk. Een boedelveiling was niet alleen een openbare verkoop, maar ook een manier waarop bezit binnen de familie of nabije kring kon blijven. Praktische spullen, beddengoed, meubels en vee konden zo opnieuw worden verdeeld onder kinderen, aangetrouwde familie en bekenden.

Ook buren en dorpsgenoten kochten veel kleine posten. Namen als Folkert Fennema, Sake Antonides, Age Fokkema, Jan de Jager, Pals Kingma, Djoerd Douma, Sijtse Kloosterman, Pieter van Manen, Jan Pompstra en anderen keren telkens terug. Zij kochten soms kleine huisraad, soms gereedschap, soms vee of grotere posten.

De grotere veeposten trokken kopers uit een wijdere omgeving. Bij de koeien worden bijvoorbeeld kopers uit Suameer, Oostermeer en Veenwouden genoemd. Dat laat zien dat de verkoop van goed vee mensen van buiten het directe dorp aantrok.

Familie, buren en boerenmarkt

De veiling was dus meer dan het opruimen van een boedel. Het was een publiek moment waarop familie, buren, boeren en dorpsgenoten samenkwamen. Kleine gebruiksvoorwerpen gingen voor enkele dubbeltjes van de hand. Grote posten zoals koeien, paarden, hooi, boerenwagens en ruigscharn brachten tientallen of zelfs honderden guldens op.

De kopers laten zien hoe nauw het huishouden verbonden was met de omgeving. Familieleden namen persoonlijke en praktische goederen over. Boeren uit de streek kochten vee, hooi, wagens en werktuigen. Dorpsgenoten kochten huisraad, glaswerk, stoelen, tafels, dekens en kleine gebruiksvoorwerpen.

Daarmee laat de boedelveiling niet alleen zien wat er in het huis stond, maar ook hoe bezit in een dorp circuleerde. Na het overlijden van Antje Alderts werd de inboedel niet simpelweg weggehaald; hij werd verdeeld over een netwerk van kinderen, verwanten, buren en boeren uit de omgeving.

Conclusie

De boedel van 1849 toont een vrij welvarend boerenhuishouden aan de straatweg onder Bergum. Het huis had vermoedelijk een verleden als herberg, en enkele goederen herinneren nog aan een ontvangst- of gelagfunctie. Maar de kern van de inventaris is agrarisch: vee, melkgerief, werktuigen, wagens, hooi, stro, hout en erfmateriaal.

Toch zijn er aanwijzingen dat de herberg in afgeslankte vorm nog wel in bedrijf is.

• Het gebouw wordt in de akte van 1849 nog steeds omschreven als huizing en herberg, Het Zwart Kruis genaamd.
• Hattum wordt in 1839 nog als herbergier genoemd in een krantenadvertentie.
• De openstaande drankrekeningen voor sterke drank en bier staan los van de begrafeniskosten; het gaat dus niet alleen om rouwgebruik.
• De hoeveelheid beddengoed, tafels, stoelen en huisraad lijkt ruimer dan voor een klein boerenhuishouden strikt nodig was.

Het huishouden was ruim voorzien van meubels, servies, kookgerei, beddengoed en gebruiksvoorwerpen. Tegelijk was het vooral praktisch ingericht. De waarde lag niet in luxe, maar in vee, arbeid, erf en boerenbedrijf.

De kopers maken het beeld compleet. Veel goederen gingen naar familieleden en mensen uit de directe omgeving. De veiling laat daardoor niet alleen het huis van Hattum Joukes Kuipers en Antje Alderts zien, maar ook het sociale netwerk rond hun erf: kinderen, aangetrouwde familie, buren, dorpsgenoten en boeren uit de omliggende dorpen.