Over een diefstal in herberg ’t Zwartkruis, Bergum 1795

In 1795 speelde zich aan de Zomerweg onder Bergum een opmerkelijke diefstalzaak af. Het ging om een groot geldbedrag dat verdween bij herberg ’t Zwartkruis. De zaak is niet alleen interessant vanwege de diefstal zelf, maar ook omdat de verklaringen een levendig beeld geven van de Zomerweg, de herbergen langs die route en de mensen die daar woonden en werkten.

De Zomerweg was toen nog een onverharde weg onder Bergum. Het was geen straat zoals wij die nu kennen, maar wel een belangrijke route voor voetgangers, paarden, wagens en sjezen. Langs deze weg lagen meerdere herbergen. In het verslag worden in elk geval twee herbergen genoemd: ’t Zwartkruis van Aldert Pieters en De Drie Romers van Jan Teunis. Ook de Zwarte Tille, een brug bij de Kuikhornster Vaart, speelt in het verhaal een rol.

De zaak begon met Gerrit Johannes, een ongehuwde koopman van 25 jaar. Hij woonde op dat moment bij Oeble Beernts in Buitenpost. Op de zevende van de maand had Gerrit bij notaris G. Wilhelmy in Bergum een bedrag van 250 pond ontvangen van Atze Oebles, een boer uit Garijp.

Dat geld had te maken met de verkoop van een stuk land bij Oostermeer. Gerrit had het bedrag bij zich tijdens zijn reis.

Na de betaling ging Gerrit Johannes eerst wat drinken in het huis van Johannes Lodema. Het geld werd opgeborgen in de kist van de sjees. Zo’n sjeeskist was een opbergkist in of bij het rijtuig. Daarin kon men geld, bagage of andere spullen bewaren.

Daarna reed Gerrit verder naar herberg ’t Zwartkruis aan de Zomerweg onder Bergum. De herberg werd gehouden door kastelein Aldert Pieters.

Bij het Zwartkruis gaf Gerrit Johannes het geld tijdelijk in bewaring aan de vrouw des huizes. Dat is een opvallend detail. De vrouw van de kastelein had blijkbaar ook een praktische rol in de herberg. Reizigers kwamen er niet alleen om te drinken of te rusten, maar vertrouwden de mensen van de herberg soms ook waardevolle spullen toe.

Toen Gerrit weer wilde vertrekken, haalde hij het geld terug en legde het opnieuw in de sjeeskist. Daarna ging hij toch nog even terug naar binnen. Korte tijd later bleek het geld verdwenen te zijn.

De verklaring van Johannes Tjibles

Eerst viel de verdenking op Johannes Tjibles. Hij woonde naast Aldert Pieters, dus direct in de buurt van herberg ’t Zwartkruis aan de Zomerweg onder Bergum.

De verklaring van Johannes Tjibles

De verklaring van Oeble Beernts

Ook Oeble Beernts werd verdacht. Hij had de reis meegemaakt en was uiteindelijk alleen weggereden. Bovendien reed hij niet gewoon rechtdoor, maar nam hij het zogenaamde wildpad. Dat was vermoedelijk een minder gebruikelijke route of een pad door het land. Dat maakte zijn gedrag verdacht.

De verklaring van Jan Gerrits

Jan Gerrits, een ongehuwde koopman uit Bergum, legde ook een verklaring af. Hij verklaarde dat Johannes Tjibles naast Aldert Pieters woonde. Hij had gezien dat Oeble Beernts met de kist bezig was terwijl Gerrit Johannes binnen was. Ook had hij gehoord dat Oeble geld in zijn zak had.

De verklaring van Jan Gerits

Volgens Jan Gerrits was het mogelijk dat Oeble het geld had weggewerkt onder het voorwendsel dat hij water voor het paard ging halen. Hij zou het geld in een dobbe hebben laten zakken. Een dobbe was een waterkuil of kleine poel.

Jan Gerrits verklaarde dat hij samen met Johannes Tjibles in de dobbe had gezocht. Door de duisternis konden zij echter niets vinden. Later bleek dat Oeble opvallend lang onderweg was geweest en pas laat bij de Zwarte Tille was aangekomen.

Ook waren er sporen van een sjees aangetroffen. Dat paste bij het vermoeden dat Oeble van de gewone weg was afgeweken en via het wildpad of door het land was gereden.

De verklaring van de kastelein, Aldert Pieters

Aldert Pieters zelf legde eveneens een verklaring af. Hij was kastelein in ’t Zwartkruis aan de Zomerweg onder Bergum. Hij had gezien dat Oeble op een bepaald moment vrij veel geld op zak leek te hebben. Na het water halen had Oeble dat geld niet meer zichtbaar bij zich.

De verklaring van Aldert Pieters

De verklaring van Antje Alderts (16 jaar)

Een belangrijke verklaring kwam van Antje Alderts, de dochter van Aldert Pieters. Zij was toen ongeveer zestien jaar oud. Zij verklaarde dat zij had gezien dat Oeble het geld uit de kist nam. Later zouden Antje en haar man Hattum Joukes Kuipers de herberg overnemen.

De verklaring van Antje Alders

De verklaring van Jan Teunis

Ook Jan Teunis, kastelein in De Drie Romers aan de Zomerweg onder Bergum, werd gehoord. Hij was ongeveer 38 of 39 jaar oud.

De verklaring van Jan Teunis

Jan Teunis verklaarde dat hij op maandagavond rond tien uur bij de Zwarte Tille een sjees was tegengekomen. Volgens hem was dat waarschijnlijk Oeble Beernts, die in de wandeling ook Oeble Breunus werd genoemd. Jan Teunis herkende hem vooral aan zijn stem. De man zei in het voorbijgaan: “Sacré nom de Dieu, ik heb mijn zweep verloren.”

Zo komen in deze zaak meerdere vaste punten langs de Zomerweg samen: herberg ’t Zwartkruis, herberg De Drie Romers, de Zwarte Tille, de Kuikhornster Vaart en het verkeer met paarden, wagens en sjezen. De verklaringen laten zien dat dit gebied rond 1795 een levendige verkeersomgeving was, met reizigers, kooplieden, kasteleins en omwonenden.

Toch kwam het niet tot een duidelijke veroordeling. Het Hof van Friesland gaf een rescriptie, een schriftelijke beslissing. Het Hof oordeelde dat er niet genoeg bewijs was om verder tegen Oeble Beernts op te treden.

Kort gezegd: het geld verdween bij of rond herberg ’t Zwartkruis. Oeble Beernts werd sterk verdacht, maar het bewijs was volgens het Hof niet voldoende om er een zaak van de maken. Voor de geschiedenis van Bergum is de zaak vooral waardevol omdat het een tijdsbeeld laat zien.