Kuikhorne in de 18de eeuw
Verhalen en verklaringen uit Kuikhorne
Kuikhorne lag nog altijd over meerdere bestuurlijke grenzen. Bij de buurtschap lag het zogenoemde Goddeloze Tolhuis, waar de oude landroute de Valomstervaart kruiste. Wie de weg en de brug gebruikte kon hier tol moeten betalen. Zulke tolgelden dienden voor het onderhoud van wegen en bruggen. Het was geen klein wachthok: bij het tolgoed hoorden een woonhuis, schuur, zomerhuis, erf, tuin en grond.
Herberg rond 1715.
1727: Daniel Rienks in het tolhuis
Het tolgoed was eigendom van de familie Schwartzenberg. Daniel Rienks, de oudste zoon van Rienk Johannes Eemswolt, woonde er in 1727 en betaalde tachtig gulden huur per jaar. Zijn vader Rienk Johannes had eerder eveneens in Kuikhorne gewoond. Hij werkte onder meer als collecteur, een belastingontvanger, en als bijjager.
De familie had daarnaast een concrete taak in het Kuikhorner bos van de Schwartzenbergs. Rienk Johannes en nakomelingen traden op als boswachter en houtvester: zij hielden toezicht op het bos en op het hout en waren betrokken bij de organisatie van houtverkopen. Dat is iets anders dan werken als houtarbeider of zelfstandig houthandelaar.
De turfwinning hoorde bij de economie van Kuikhorne en omgeving, maar de bewaarde gegevens noemen deze familie niet als turfstekers of turfhandelaren. In het veengebied werkten wel veenarbeiders die turf staken, droogden en lieten afvoeren. In de loop van de 18de eeuw verschoof veel van dat werk naar Zwaagwesteinde.
1712: Catharina Schrader bij Kuikhorne
Op 4 augustus 1712 werd vroedvrouw Catharina Schrader naar Kuikhorne gehaald. De barende vrouw was een zus van Jacob de bakker uit Dokkum. Eerdere helpers waren vertrokken. Haar man stond bij de deur toen Schrader aankwam.
"Dar komende, vont ick gen mennsen als haar man vor de dor stande. De baarende vrouw op een natte bos stroo."
"Toen ik aankwam, vond ik niemand behalve haar man bij de deur. De barende vrouw lag op een natte bos stro."
Schrader liet vrouwen terugroepen, haalde vuur bij de buren en verving het natte stro. De vrouw kreeg warm bier en kwam korte tijd bij. Het kind leefde niet meer; de moeder overleed ongeveer drie uur later.
1797: Lammert Lammerts tijdens het Kollumer Oproer
Deze passage hoort bij het Kollumer Oproer van 1797. Op zaterdag 4 februari trok een grote groep Oranjegezinden richting Dokkum. Het doel was de stad in handen te krijgen. Bij de Woudpoort werd op de menigte geschoten. De groep viel uiteen en veel deelnemers vluchtten.
Lammert Lammerts was toen ongeveer dertien of veertien jaar oud. Hij vluchtte uit Dokkum naar Kollumerzwaag en bracht daar de nacht door. De volgende ochtend werd hij door Geert Pieters Prins en Salomon Levy als boodschapper gebruikt.
Lammert moest vanuit Kollumerzwaag de omgeving in om Oranjegezinde mannen op te zoeken. Hij moest hun zeggen dat zij weer moesten "opkomen". Hij moest "de prince luij" aanzeggen "om weer op te koomen". Daarmee werd bedoeld dat de mannen opnieuw van huis moesten komen en zich weer bij de Oranjegezinden moesten aansluiten.
"de prince luij aan te zeggen om weer op te koomen"
De opdracht die Lammert volgens de verklaring kreeg.
De oproep kwam na de mislukte tocht naar Dokkum. In en rond De Zwaag, het gebied van Zwaagwesteinde, probeerden de leiders opnieuw mensen op de been te krijgen. De mannen die Lammert moest waarschuwen moesten dus weer naar buiten komen en zich bij de nieuwe verzameling van Oranjegezinden voegen. Het bewaarde verslag noemt voor Lammert geen afzonderlijke route langs bepaalde dorpen en noemt ook geen exact verzamelpunt waar iedere man zich moest melden. Het zegt evenmin dat de mannen opnieuw naar Dokkum moesten marcheren.
De poging liep vrijwel op niets uit. Buiten De Zwaag kwamen in Dantumadeel en het noorden van Tietjerksteradeel bijna geen nieuwe mannen meer "op de baan". Later die zondag viel ook de groep rond Salomon Levy uiteen.
Van oproer naar terechtstellingen
De vervolging na het oproer was zwaar. Jan Binnes werd op 18 februari 1797 in Leeuwarden onthoofd. Salomon Levy werd ruim een jaar later, op 17 maart 1798, eveneens in Leeuwarden terechtgesteld.
Dorpsleven rond 1715.
De herbergier rijdt naar De Valom
De Daniel Rienks die in 1797 wordt genoemd, was niet de man die in 1727 in het tolhuis woonde, maar een latere naamgenoot uit dezelfde familie. Hij was rond 1745 geboren, was boer en herbergier in het deel van Kuikhorne dat onder Bergum viel en was getrouwd met Akke Ates. In 1772 woonde hij al in Kuikhorne; toen deed hij aangifte nadat wasgoed van de bleek was verdwenen.
Op de ochtend na de mislukte tocht naar Dokkum kwam Daniel te paard uit noordelijke richting bij De Valom aan. Voor de herberg stonden mannen over het oproer van de vorige dag te praten. Een latere reconstructie vermoedt dat Daniel die ochtend bij overleg in Zwaagwesteinde kan zijn geweest, maar dat staat niet rechtstreeks in zijn verklaring en wordt daarom niet als vaststaand gegeven gebruikt.
Pieter Gerrits gezocht
Na het oproer verscheen ook Pieter Gerrits van Kuikhorne op een lijst van gezochte personen. Zo'n lijst zegt alleen dat het bestuur hem wilde laten opsporen; zij vermeldt niet op zichzelf wat hij precies had gedaan.
Turfvaart rond 1780.
Een arm gezin uit Kuikhorne gevolgd in de diaconieboeken
Het gezin van Jelle Clases kan over tientallen jaren in de kerkelijke armenzorg worden gevolgd, van het overlijden van zijn vader in 1701 tot medische hulp, werkhuis en Jelles oude dag.
Jelle Clases uit Kuikhorne: armoede, armenzorg en werkhuis
Wat is er nog te herkennen?
- De route naar De Valom en Zwaagwesteinde.
- Het landschap van boerderijen, vaarten en voormalige veengronden.
Verklaringen uit het informatieboek
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.