Zwaagwesteinde in de 18de eeuw
In de 18de eeuw groeide Zwaagwesteinde snel. De nederzetting bestond uit een lint van huizen en boerderijen langs de weg, met daarachter akkers, veengrond en heide.
Dorpsleven rond 1715.
Van ongeveer 100 naar 321 inwoners
Rond 1720 stonden langs de weg ongeveer 25 huizen met ruim honderd bewoners. In 1749 telde Zwaagwesteinde 321 inwoners. De belastinggegevens van dat jaar laten een arme bevolking zien: ongeveer 59 procent van de huishoudens werd als sober of arm ingedeeld; slechts ongeveer 4 procent gold als welgesteld.
Veel gezinnen hadden weinig land. Dagloon, turfwerk, kleinhandel en seizoensarbeid vulden elkaar aan. De goedkope heidegrond trok nieuwe bewoners aan.
Huishouden rond 1715.
3 en 4 februari 1797: het dorp wordt verzamelpunt
Tijdens het Kollumer Oproer was Zwaagwesteinde een belangrijk verzamelpunt. Salomon Levy woonde er en trad als een van de leiders op. Bewoners kwamen in herbergen bijeen en er werden wapens verzameld.
Mensen werden ook gedwongen
Jan Willems uit Kollumerzwaag verklaarde later dat Jacob Taedes en Salomon Levy hem op 4 februari dwongen de weg op te gaan. Volgens zijn verklaring dreigden zij hem met ernstig geweld en het inslaan van zijn ramen. Hij zei dat hij uit angst meeging.
"anders de kop zouden klooven, de glaasen inslaan"
De dreiging zoals die in de verklaring van Jan Willems is opgetekend.
Andere verklaringen laten zien hoe verwarrend de situatie was. Dorpsrechter Jelle Eyberts vertelde dat hij op 5 februari opnieuw werd opgedreven en onderweg probeerde weg te komen door van de weg het land in te gaan.
Herberg rond 1715.
De degen die kinderen vonden
Na het uiteenvallen van het oproer kwam Salomon Levy volgens getuigen zeer aangeslagen thuis. Hij stak zijn degen buiten in de grond. Kinderen van Jacob Aukes en Pietje Wiebes haalden het wapen eruit en legden het thuis op de kast. Het bleef daar maanden liggen en werd op 2 oktober 1797 aan procureur Johannes Stroband overhandigd.
Een ander verhaal: het verdwenen oorijzer
In dezelfde processtukken verklaren schoenmaker Hendrik Geerts en Baukje Tjeerds uit Westerend over een zilveren oorijzer van hun kind. Harmen Thomas zou het op de weg hebben gevonden en in Dokkum voor drie Carolusguldens en zeventien stuivers hebben verkocht. Eerst ontkende hij. De volgende ochtend kwamen hij en zijn vrouw huilend terug en vroegen de zaak niet bij het gerecht aan te brengen. Het echtpaar betaalde drie gulden terug; de zeventien stuivers mochten zij uit medelijden houden.
Langere verklaringen uit 1797
Salomon Levy en andere inwoners van Zwaagwesteinde komen in verschillende verklaringen voor. Door de getuigen afzonderlijk te lezen blijft zichtbaar wie iets zelf zag, wie iets hoorde en wie zei uit angst te zijn meegegaan.
- Het Kollumer Oproer van 1797: het verloop van de opstand
- Verklaringen van getuigen en verdachten van het Kollumer Oproer
- De brief uit de Friesche Courant van 11 februari 1797
- Kranten over het oproer (1797)
- De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy
Wat is er nog te zien?
- De Voorstraat, waarlangs het dorp groeide.
- De richting naar Kollumerzwaag en Veenklooster, waar in 1797 werd getrokken.
- Het heidelandschap is grotendeels bebouwd, maar het oude lint is nog herkenbaar.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.