Kollumer Oproer 1797: getuigen uit Kollum, Kollumerzwaag en Zwaagwesteinde

1797: inwoners vertellen zelf over het Kollumer Oproer

Op 3 en 4 februari 1797 kwamen inwoners van Kollum en de omliggende dorpen in opstand tegen het Bataafse bestuur. Na afloop werden getuigen en verdachten gehoord. In hun verklaringen staan namen, huizen, dreigementen en gebeurtenissen op straat en in de huizen.

De verklaringen van getuigen en beschuldigden

De strafdossiers bevatten verklaringen van arbeiders, boeren, vrouwen, knechten en gerechtsdienaren. Zij vertellen over de mensen die hen aanspraken, de huizen waar zij kwamen en wat zij op straat en in het rechthuis meemaakten.

Dorpsleven rond 1790.

Hendrik Gerrits stond bij de achterdeur

De 56-jarige Hendrik Gerrits werkte op zaterdag 4 februari 1797 bij Pieter Roelofs, in De Leegte onder Burum. Tussen één en twee uur in de middag stonden zij bij de achterdeur. Daar verscheen Eeuwe Ennes, een boer uit Burum. Hij droeg een los snijwapen in zijn hand. Uit Kollum klonken de noodklokken.

"staan jemme hier nog; is 't nog geen tyd dat jemme ook na Kollum gaan; hoore jemme de noodklokken niet luijden"

De vragen die Hendrik Gerrits volgens zijn verhoor van Eeuwe Ennes hoorde.

Eeuwe ging met de twee mannen richting Kollum. Bij het huis van Dieuwke Minnes, de 52-jarige weduwe van Else Jacobs, sprak Dieuwke Hendrik aan. Zij raadde hem aan thuis te blijven.

"Hendrik ik bleef tuijs als ik U: was"

Dieuwkes waarschuwing, zoals Hendrik die liet vastleggen.

Eeuwe hoorde de woorden. Hij antwoordde dat het geen tijd was om thuis te blijven en spoorde de mannen aan door te lopen. In Kollum gingen zij naar het huis van Sijbren Meinardij. Eeuwe gaf Hendrik daar een borrel. Hendrik bleef tot hij 's nachts de gelegenheid kreeg om Kollum te verlaten. Toen keerde hij naar huis terug.

Jan Willems: meegaan uit angst

Jan Willems, arbeider te Kollumerzwaag, verklaarde dat Albert Foppes hem op vrijdag 3 februari had aangezegd naar Kollum te gaan om een gevangene te helpen bevrijden. Hij ging naar Kollum, hoorde daar dat de gevangene al los was en keerde naar huis terug.

Een dag later kwamen Jacob Taedes uit Kollumerzwaag en Salomon Levy uit Zwaagwesteinde bij hem. Volgens Jan droegen zij blanke sabels. Ze dwongen hem de weg op te gaan en dreigden zijn hoofd open te slaan en de ramen van zijn huis in te gooien. Jan zei dat hij bang werd en meeging. Onderweg kwamen de substituut-procureur-generaal, dienaren en gewapende burgers hen tegemoet. Jan en anderen werden naar de kerk in Kollum gebracht. Later werd de kerkdeur met geweld geopend en ging hij naar buiten.

"anders de kop zouden klooven, de glaasen inslaan"

Dreigement zoals Jan Willems het in zijn verklaring liet opnemen.

Oproer rond 1790.

Jacob Aukes, knecht op een boerderij

Jacob Aukes werkte als knecht bij boer Jan Jarichs in Kollumerzwaag. Op 3 februari, omstreeks drie uur, waren boer en boerin niet thuis. Volgens Jacob kwamen toen Salomon Levy en Pieter Cornelis, beiden uit Zwaagwesteinde. Zij wilden dat hij meeging. Jacob verklaarde dat hem werd gedreigd met doodslag als hij weigerde. Hij ging mee tot het huis van Boode Ebes in Kollum, wist zich daar te verbergen en keerde vervolgens terug.

Een 78-jarige arbeider verklaart

Lammert Annes uit Kollumerzwaag was ongeveer 78 jaar toen hij in 1798 werd gehoord. Hij bevestigde een eerdere verklaring waarin hij had vermeld dat Jacob Aukes uit Zwaagwesteinde op 4 februari met een geweer tussen de menigte onderweg was geweest. Het gerecht riep hem formeel op, nam hem de eed af en vroeg naar zijn waarnemingen.

Vrouwen moesten ook boodschappen overbrengen

Antje Jans was 29 jaar en woonde met haar man Hendrik Sijmens bij de Kolk onder Burum. Op zaterdag 4 februari zag zij tussen twee en drie uur in de middag Eeuwe Ennes uit zijn huis komen. Hij liep het pad richting Munnekezijl op, met een hoed op een stok.

Later passeerde een menigte uit Kollum Antjes huis op weg naar Munnekezijl. Antje ging naar Rinse Hessels en daarna naar Eeuwe. Zij zocht haar man en vroeg of hij bij Eeuwe was. Die stuurde haar naar De Leegte. Daar moest zij vertellen dat de mensen niet ongerust hoefden te zijn. Eeuwe sprak daarbij over Jan Eebes Broersma en diens aanhang.

Antje liep naar het huis van Jan Jochems. Zij bracht Eeuwes boodschap over. Bij dit huis stonden ook de vrouw van Fredrik Sweiser, havenkastelein in De Leegte, en twee dochters van de arbeider Hendrik Gerrits.

Vervolgens liep Antje door richting Pieterzijl. Vlak voor die plaats kwam haar man haar tegemoet, samen met de knecht van Rinse Hessels. Zij keerden met elkaar terug naar het huis van Eeuwe. Daar sprak hij hen aan en zei dat er die dag niet veel zou gebeuren.

"zijt gij daar dat is goed; maar vandaag zal er niet veel gebeuren, morgen vroeg om zeven uur moet gij alle klaar zijn"

Woorden van Eeuwe Ennes volgens Antje Jans.

Antje noemde dus niet alleen Eeuwes boodschap, maar ook de mensen bij wie zij langskwam en de ontmoeting met haar man op de weg naar Pieterzijl.

Oproer rond 1797.

Jan Coopmans werd op de weg aangehouden

Jan Coopmans woonde onder Westergeest. In zijn verklaring over zaterdag 4 februari zei hij dat hij omstreeks een uur 's middags door een groep opstandelingen werd gedwongen mee te gaan in de richting van Dokkum. Hij kon niet zeggen wie hem precies had gedwongen en kende hun namen niet. Tijdens het proces tegen Salomon Levy kwam zijn verklaring opnieuw ter sprake. De verdediging betwistte de waarde van zijn getuigenis over uitlatingen die Levy bij het Kollumer Vallaat zou hebben gedaan.

Klaas Nauta vlucht uit het hondegat

De dertigjarige Klaas Nauta werkte als gerechtsdienaar in Kollum. Op zaterdagavond 4 februari, tussen tien en elf uur, was hij in het rechthuis tussen een menigte mensen. Hij zag Eeuwe Ennes staan, die eerder ontvanger was geweest. Klaas ging naar hem toe, stak zijn hand uit en vroeg: "ontvanger hoe vaar Jou?"

"dij geef ik de hand niet, dou duivel hebt lang genoeg de baas speelde"

Het antwoord dat Klaas Nauta in zijn verhoor aan Eeuwe Ennes toeschreef.

Daarna greep Jacob Gerrits Klaas vast en sloeg hem met een ontbloot snijwapen meerdere keren tegen het hoofd. Uit de menigte klonk de roep dat hij gedood moest worden. Jacob zei dat hij iets anders met hem van plan was. Pieter Banjers sloeg Klaas vervolgens met een zware stok tegen zijn schouder. Hij viel op de grond.

Aebele Eebeles pakte Klaas bij de borst, trok hem overeind en bracht hem naar het hondegat, de gevangenkelder van het rechthuis. Er stond ongeveer twee voet water in de kelder. Klaas vond een buitendeur aan de kant van de vaart, maakte de grendel los en ging naar buiten. Hij zwom door het sterk stromende water weg en ontsnapte uit zijn gevangenis.

Focke Jetses Ritsma troost een gevangene

In de nacht van 4 op 5 februari bevond schoenmaker Focke Jetses Ritsma zich bij het Kollumer Vallaat, een kleine schutsluis in de trekvaart onder Oudwoude. Bij de sluis stonden een tolhuis en een herberg. Hij was vroeger soldaat geweest. Volgens zijn verklaring werd hij gedwongen mee te lopen met een groep die gerechtsdienaar Hendrik Gjalts naar het rechthuis in Kollum bracht. Toen Focke zei dat de gevangene ook zonder vastgehouden te worden kon meelopen, kreeg hij te horen dat hij hem beter moest bewaken. Daarop hield hij Hendrik bij een slip van zijn jas vast.

In het rechthuis zag Focke nog een andere jonge gevangene, die hevig huilde. De jongen zei dat hij niets verkeerd had gedaan. Focke legde zijn hand op diens schouder en probeerde hem gerust te stellen.

"Houd u maar stil, het zal alles wel te regte koomen!"

De woorden die Focke volgens zijn verklaring tegen de huilende jongeman zei.

Jan Poulus hoorde dreigementen op straat

Jan Poulus was een 36-jarige boer onder Augsbuurt. Op zaterdag 4 februari tussen vier en vijf uur in de middag stond hij voor het rechthuis van Kollum. Er waren meer mensen op straat, maar van hen herkende Jan alleen Eeuwe Ennes uit Burum.

"waar is die cannonier van Dockum die geschoten is; en waarom hebbe jemme hem niet doodgeslagen"

Een deel van de woorden die Jan Poulus aan Eeuwe toeschreef.

Eeuwe vroeg ook waarom leden van de patriottische genootschappen niet werden gedood. Volgens Jan zei hij dat er geen van hen in leven moest blijven, zodat zij geen kwaad meer konden doen. Daarna zag Jan Eeuwe verder door de straat lopen.

C.S. Belanus: geslagen, afgeperst en uiteindelijk vrijgelaten

De voormalige luitenant ter zee C.S. Belanus bevond zich op zaterdag 4 februari 1797 rond vier uur in de middag tussen mensen die naar Kollum trokken. Vanuit Oostrum sloten zich anderen bij het gezelschap aan. Van hen herkende hij Aart Jans en Jacob Gerrits. Aart vroeg of Belanus er ook bij was en beval hem een stok te zoeken.

Belanus maakte aanstalten om een stok te halen. Hij hoopte ondertussen weg te komen. Aart Jans liet hem niet vertrekken, dreef hem verder en sloeg hem herhaaldelijk met een stok. Belanus vroeg waarom hij nog werd geslagen terwijl hij gehoorzaamde.

"Waarom slaat gij mij? Ik gaan immers met U!"

Klaas Gerrits, de zoon van Gerrit Paulus, riep dat Belanus doodgeslagen moest worden: anders zou hij tegen zijn vrienden vechten. Klaas en Aart gingen voor de groep uit. Belanus bleef liever achteraan lopen, maar kon niet ontsnappen. Zo kwam hij toch in Kollum terecht.

Bij Kollum stond een gewapende schildwacht. Het was Pieter Barnjers uit Nieuwkruisland, al kende Belanus zijn naam toen nog niet. De man wist al van tevoren dat Belanus zou aankomen en dat hij uit Ee kwam. Met zijn sabel getrokken beval hij Belanus zijn hoed af te nemen en "Oranje boven!" te roepen. Belanus verklaarde later dat hij die woorden niet uit eigen wil uitsprak. De schildwacht hield hem onder toezicht.

Jan Binnes uit Oudwoude kwam erbij. De schildwacht wees Belanus aan en vertelde Jan wie hij was. Jan schold hem uit voor patriot en sloeg met een knuppel, die bij het slaan brak. Hij hield het grootste stuk vast en haalde opnieuw uit. Belanus kon de slag naar zijn voorhoofd met zijn arm tegenhouden. Een andere slag trof hem achter op het hoofd.

Later dronken Jan Binnes en de schildwacht in een of meer huizen jenever. Belanus merkte dat ze hem daarna minder ruw behandelden. De schildwacht wilde hem tegen betaling laten vertrekken en eiste een dukaat. Belanus had dat bedrag niet op zak. Hij noemde ongeveer drie of vier caroliguldens als zijn beschikbare geld, hield twee dubbeltjes voor zichzelf en gaf de rest af.

Met de betaling kreeg Belanus gelegenheid weg te gaan. Hij verdween uit het zicht van de groep en vond een schuilplaats. Daar bleef hij totdat hem bericht bereikte dat hij zonder gevaar naar zijn gezin terug kon. Op 16 februari 1797 legde hij in Dokkum een verklaring af.

Jan Poppes zag het huis van Braak plunderen

Jan Poppes uit Engwierum was op zaterdag 4 februari 1797 tussen ongeveer drie en vier uur in de middag bij Kollum. Hij liep aanvankelijk op het land buiten het dorp. Bij het huis van Braak hoorde hij slagen op de deuren. Toen hij dichterbij kwam, zag hij dat een staande klok en een deur met glas kapot werden gemaakt. Hij zei bij zijn verhoor dat hij zelf niets vernielde.

Een groot deel van de menigte vertrok naar het Kollumer Vallaat. Jan bleef nog bij Braaks woning. Hij zag Wijtze Jelles en Pieter Lolkes spullen bijeenpakken in een zak en in een laken. Hij noemde onder meer een bed en een deken. Daarna ging Jan op weg naar Engwierum.

Onderweg ontmoette Jan de twee mannen weer. Wijtze zette de zak op de grond en vroeg of Jan iets van de inhoud wilde hebben. Dat wilde hij niet. Toen Wijtze vroeg of hij enkele spullen wilde dragen, nam Jan een oud, witgestreept baaien jasje, een witte linnen broek, twee paar kousen, een oud wit laken en een schortdoek mee naar huis.

Jan verklaarde dat hij de goederen naar Braaks huis wilde terugbrengen, maar daarvoor zijn dagloon niet kon missen. Op woensdag 8 februari moest zijn vrouw de spullen op last van een gerechtsdienaar bij Pope Dirks afleveren. Jan was op dat moment aan het werk bij Auke Pakes. Toen hij hoorde van de arrestaties na het oproer, bleef hij weg uit zijn huis en zocht elders onderdak.

Bij het werk op het land van Claas Rinderts werd Jan alsnog aangehouden. Jacob Heins, een gerechtsassistent, en Taede Taedes kwamen hem daar halen.

Andries Kornelis: van de gortmakerij naar de Pijp

Andries Kornelis was knecht in een gortmakerij in Kollum, waar graan tot gort werd verwerkt. Op de avond van 4 februari, tussen elf en twaalf uur, was hij daar nog aan het werk of aanwezig. Zijn zus kwam vertellen dat mannen haar hadden bedreigd: als Andries niet naar buiten kwam, zouden ze haar neersteken.

Bij de deur trof Andries Pieter Barnjers, Albert Hendriks uit Burum en enkele onbekenden. Hij wilde eerst naar zijn zieke vader. De anderen stonden erop dat hij meeging. Andries vertelde later dat Pieter dreigde hem neer te steken, waarna hij zich gedwongen voelde gehoor te geven aan hun bevel.

Andries moest als boodschapper op pad, samen met Albert Hendriks. Albert haalde twee paarden: één bij Eebele Arjens en één bij Pieter Vlieg. Zij reden naar de Pijp in Kollum, bij de vaart. Daar gaf Eeuwe Ennes uit Burum opdracht om door Groningenland te rijden en mensen te waarschuwen dat zij hun geweren moesten meenemen.

"Nu geheel Groningenland door om elk maar aan te zeggen"

Opdracht van Eeuwe Ennes volgens het verhoor van Andries Kornelis.

Andries verklaarde dat hij en Albert vervolgens wegreden.

Een anonieme brief: meegesleept naar Dokkum

De Friesche Courant van 11 februari 1797 drukte een brief af die naar eigen zeggen was geschreven door een jongeman die met de gewapende burgers op pad was geweest. Hij schreef dat hij en een vriend bij Kollum werden aangehouden en ieder een knuppel kregen. Ze moesten meelopen. Voor hen liepen mannen met stokken, hooivorken, jachtgeweren en degens.

Volgens de brief ging de groep eerst naar het slot van Braak en vervolgens naar Kollumer Vallaat. De schrijver verklaarde dat hij nauwelijks had gegeten of gedronken toen de tocht naar Dokkum begon. Voor de stadswallen hoorde hij schoten. Na het vuur van de verdedigers vluchtten de mensen over sloten en greppels. De briefschrijver zei zich enige tijd in een paardenstal te hebben verstopt voordat hij omstreeks middernacht Dokkum bereikte.

"Ik bleef op den grond leggen; zag myn kans schoon"

Uit de anonieme brief, afgedrukt in de Friesche Courant van 11 februari 1797.

De gevangenen naar Leeuwarden

Na het neerslaan van het oproer werden veel arrestanten naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht. Jan Binnes werd daar op 18 februari 1797 terechtgesteld. Op de marktdag verzamelden zich duizenden mensen rond het schavot. Salomon Levy werd op 17 maart 1798 op hetzelfde schavot met het zwaard onthoofd.

Gerechtsdienaar en latere scherprechter

Een van de mannen die de getuigen noemen, is Hendrik Gjalts Zandberg. Hij werd in de nacht van 4 op 5 februari 1797 gevangengehouden, maar werkte later als scherprechter in Leeuwarden.