Eeuwe Ennes Wiersma: de boer uit Burum bij het Kollumer Oproer (1797)
Dorpsleven rond 1790.
Een boer met geldzaken en openbare functies
Eeuwe werd in augustus 1736 in Burum gedoopt. In de stukken uit 1797 wordt hij een huisman genoemd: een boer met een eigen boerenbedrijf of een bedrijf dat hij beheerde. Hij had de functie van ontvanger bekleed. Een ontvanger inde betalingen voor een instelling of het plaatselijke bestuur. Bij het oproer was hij geen jonge landarbeider, maar een man die al tientallen jaren in de omgeving woonde en daar voor verschillende mensen bekend was.
Op 28 december 1755 trouwde hij in Kollum met Dieuwke Martens. In 1773 werden beide echtgenoten als lidmaat in de kerkelijke gemeente van Burum en Munnekezijl ingeschreven. Hij trad eerder op als kerkvoogd en hield zich ook met de belangen van andere families bezig. In 1770 werd hij als curator, een toezichthouder op de belangen van minderjarigen, genoemd bij de nalatenschap van Dirk Jans. Bij dat gezin ging het om twee meisjes van zeventien en negentien jaar.
Eeuwe en Dieuwke leenden in 1781 1.200 gulden aan Jan Sippes en Trijntje Jans in Lutjegast. Voor de helft van het bedrag stonden twee mensen borg. In 1797 had Eeuwe een wagentje met twee paarden. Zijn twee volwassen zonen Enne en Marten deden in 1811 aangifte van zijn overlijden.
De buurman van de moeder van Abel Reitses
Eeuwe kende de familie van Abel Reitses bij Munnekezijl. Hij woonde in de buurt van Abels moeder, Trijntje Johannes, de weduwe van Reitse Abels, en beheerde haar geldzaken. Abel was op 28 januari 1797 naar Kollum gegaan voor de registratie van mannen voor de burgerbewapening. Op de terugweg riep hij "Oranje boven!" en zong hij Oranjeliederen. In de nacht van 2 op 3 februari werd hij gearresteerd.
Eeuwe verklaarde dat Abels moeder na die arrestatie ziek werd. Hij wist dus van dichtbij wat er bij het gezin gebeurde. Abel werd de volgende dag door een menigte uit het rechthuis van Kollum gehaald. Bij de bevrijding en het verdere verloop van het oproer speelden ook mensen uit Kollumerzwaag en de omliggende dorpen een rol.
De bevrijding en het verdere verloop van het oproer
Een eigen aantekening over de weg bij Munnekezijl
Eeuwe beschreef zelf de weg waarlangs hij op 4 februari reisde. Hij ging gewoonlijk naar Munnekezijl om zich te laten scheren.
"ben ik, Eeuwe Ennes, altijd gewoon mij te laten scheren tot Muntjezyl, en van daar na huis toe gaande"
Op de terugweg kwam Eeuwe op het pad dat over het land van Trijntje Johannes liep. Zij was de moeder van Abel Reitses, voor wiens vrijlating de menigte naar Kollum was getrokken.
Boerenerf rond 1800.
Zaterdag 4 februari: de noodklokken en de achterdeur
Hendrik Gerrits, een 56-jarige arbeider uit De Leegte onder Burum, werkte die zaterdag bij Pieter Roelofs. Omstreeks één of twee uur in de middag stonden ze samen bij de achterdeur. Eeuwe kwam aan met een los snijwapen in zijn hand. Hij vroeg waarom de twee mannen daar nog stonden, terwijl vanuit Kollum de noodklokken te horen waren. Hij wilde dat ze ook naar Kollum gingen.
Hendrik vertelde later dat hij met Eeuwe en Pieter vertrok. Ze kwamen bij het huis van Dieuwke Minnes, de weduwe van Else Jacobs. Zij sprak Hendrik aan en raadde hem aan thuis te blijven. Eeuwe hoorde de waarschuwing en drong erop aan dat zij verder zouden gaan. In Kollum bezochten de mannen het huis van Sijbren Meinardij. Daar gaf Eeuwe Hendrik een borrel. Hendrik keerde niet meteen terug; pas in de nacht zag hij kans Kollum te verlaten en naar zijn eigen huis te gaan.
Een hoed op een stok en een boodschap naar Pieterzijl
Antje Jans, 29 jaar en de vrouw van Hendrik Sijmens, woonde bij de Kolk onder Burum. Op zaterdagmiddag tussen twee en drie uur zag zij Eeuwe zijn huis verlaten. Hij liep het pad richting Munnekezijl op, met een hoed op een stok.
In een ander deel van Antjes verklaring gaat zij eerst naar het huis van Rinse Hessels en daarna naar Eeuwe, omdat zij haar man zoekt. Eeuwe zendt haar naar De Leegte. Zij moet daar vertellen dat de inwoners niet bang hoeven te zijn voor de mannen in Kollum. Volgens de verklaring vertelde Eeuwe erbij dat het geen echte bedreiging was, maar dat het om de mensen van Jan Eebes Broersma ging.
Antje gaat vervolgens naar het huis van Jan Jochems. Daar treft zij de vrouw van Fredrik Sweiser, havenkastelein in De Leegte, en twee dochters van Hendrik Gerrits. Zij geeft de boodschap door en gaat daarna richting Pieterzijl om hetzelfde te vertellen. Vlak voor Pieterzijl ontmoet ze haar man en de knecht van Rinse Hessels. Met hen keert ze terug naar Eeuwes huis. Daar krijgt het gezelschap te horen dat de mensen de volgende ochtend om zeven uur klaar moeten staan.
Oproer rond 1790.
Voor het rechthuis: woorden over Dokkum
Jan Poulus was een 36-jarige boer onder Augsbuurt. Hij verklaarde op 7 maart dat hij Eeuwe op zaterdagmiddag 4 februari tussen vier en vijf uur voor het rechthuis in Kollum had gezien. Volgens Jan vroeg Eeuwe naar de kanonnier uit Dokkum die op de opstandelingen had geschoten. Jan schreef hem ook de uitspraak toe dat mensen die bij de patriottische genootschappen hoorden gedood moesten worden. Eeuwe liep daarna verder door de straat. Jan zei niet dat hij Eeuwe op dat moment geweld zag gebruiken.
Laat op de avond: de hand van Klaas Nauta
Gerechtsdienaar Klaas Nauta, dertig jaar, bevond zich volgens zijn eigen verklaring op zaterdagavond tussen tien en elf uur tussen een menigte in het rechthuis. Hij zag Eeuwe staan en stak hem een hand toe. Hij noemde hem ontvanger en vroeg hoe het met hem ging. Eeuwe weigerde de hand. Daarna greep Jacob Gerrits de gerechtsdienaar en sloeg hem met een blank snijwapen op het hoofd. Andere mannen deden mee. Pieter Banjers sloeg Klaas met een zware stok tegen de schouder, waardoor hij viel.
Eebele Eebeles trok Klaas weer overeind en bracht hem naar het hondegat, de gevangenkelder van het rechthuis. Er stond ongeveer twee voet water in. Klaas vond een buitendeur aan de vaart, maakte die open en zwom door het stromende water weg. De volledige verklaring van Klaas Nauta staat bij de getuigenverslagen.
Gevangenschap en een boete van 700 goudgulden
Na het neerslaan van het oproer werd Eeuwe gevangengezet in het Blokhuis te Leeuwarden. Toen Jan Poulus op 7 maart 1797 werd verhoord, zat Eeuwe daar vast. Zijn zaak kwam voor het Hof van Friesland.
Op 29 juni 1798 werd Eeuwe veroordeeld tot een boete van 700 goudgulden, te betalen binnen veertien dagen, naast de proceskosten. In het vonnis kwamen zijn bedreigingen tegen leden van de patriottische genootschappen aan de orde.
Eeuwe terug in Burum
Na het proces woonde Eeuwe weer in Burum en was hij in het begin van de 19de eeuw opnieuw kerkvoogd. Zijn vrouw Dieuwke Martens overleed in oktober 1807. Eeuwe stierf op 11 augustus 1811 in Burum. De aangifte werd gedaan door zijn zonen Enne en Marten Eeuwes. Volgens de overlijdensakte stierf hij om tien uur in de ochtend. Hij werd 75 jaar oud.
Andere verhalen uit deze tijd
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.