Abel Reitses (1772): de man die "Oranje boven!" riep
Op 28 januari 1797 liep de 24-jarige Abel Reitses vanuit Burum naar het rechthuis van Kollum. Hij liet zich inschrijven voor de burgerbewapening. Op de terugweg riep hij "Oranje boven!" en schold hij een dorpsrechter uit. Enkele dagen later werd hij van zijn bed gehaald en opgesloten. Honderden inwoners trokken daarop naar Kollum om hem vrij te krijgen. Abel overleefde de opstand en wist aan arrestatie te ontkomen. Zijn naam duikt nog jaren later op in bestuurlijke stukken.
De gebeurtenissen rond zijn arrestatie vormden het begin van het Kollumer Oproer van 1797. Bij dat oproer speelden ook Jan Binnes, Salomon Levy en Eeuwe Ennes een rol.
Boerenerf rond 1790.
1772: een boerengezin bij Munnekezijl
Abel werd op 5 april 1772 gedoopt. Hij groeide op bij Munnekezijl, in het dorpsgebied van Burum, op een boerderij die tegenwoordig het adres Olde Borchweg 63 heeft. Zijn moeder was Trijntje Johannes. Hij groeide op in het huishouden van Reitse Abels, die in de kerk- en belastinggegevens als zijn vader voorkomt.
Trijntje was eerder getrouwd geweest met de boer Rutger Hendriks. Uit dat huwelijk kwamen de dochters Sytske en Louke voort. Rutger stierf in 1771. Kort daarna kwam Reitse Abels als gebruiker van de boerderij in de registers te staan. Of Reitse werkelijk Abels biologische vader was, is niet met zekerheid vastgesteld. De doopdatum van Abel valt ongeveer een halfjaar na de dood van Rutger. Zijn familiegeschiedenis geeft geen definitief antwoord op die vraag.
Reitse huurde in 1772 een bedrijf van ongeveer 84 pondematen bouw- en grasland voor 500 gulden. Een pondemaat was een Friese oppervlaktemaat van ongeveer 0,37 hectare. Het ging dus om ongeveer 31 hectare grond. In 1780 was Reitse kerkvoogd van Burum-Munnekezijl. Een kerkvoogd beheerde onder meer het geld en het onderhoud van kerkelijke bezittingen.
In 1793 of 1794 overleed Reitse. In de belastingregisters werd vervolgens gesproken van de weduwe van Reitse Abels. Abel was toen ruim twintig jaar oud. Over zijn dagelijkse werk zijn de bronnen niet eensluidend: latere beschrijvingen noemen hem zowel boerenknecht als schippersknecht. Dat hij op een boerderij opgroeide staat wel vast.
De buurvrouw en de buurman: Trijntje en Eeuwe Ennes
Niet ver van het gezin woonde de boer Eeuwe Ennes. Hij kende Trijntje en Abel. Uit stukken rond zijn proces blijkt dat Eeuwe de geldzaken van Trijntje beheerde. In een oude aantekening over zijn tocht naar Munnekezijl noemt Eeuwe bovendien het pad dat langs het erf van Trijntje Johannes liep.
Eeuwe was dus een buurman en bekende van de familie. Jan Binnes woonde daarentegen bij Veenklooster, onder Oudwoude. Het is niet vastgesteld dat Abel en Jan elkaar vóór februari 1797 persoonlijk kenden.
1795-1797: Oranjegezinden tegen het Bataafse bestuur
Toen in 1795 de stadhouder Willem V naar Engeland vertrok, namen aanhangers van de Bataafse omwenteling met Franse steun het bestuur over. Oranjegezinde liederen en het roepen van "Oranje boven!" konden tot vervolging leiden. In de streek rond Kollum bleven veel inwoners de prins van Oranje steunen.
Over Abel ging al vóór het oproer een ongunstig verhaal rond. Volgens de toenmalige patriotse pers zou hij in 1795 in Visvliet wegens Oranjegezind optreden problemen hebben gekregen. Een bevestigend processtuk over die gebeurtenis is niet gevonden. Die beschuldiging is daarom geen vaststaand onderdeel van zijn levensloop.
28 januari 1797: de inschrijving in Kollum
Het Bataafse bestuur liet mannen registreren voor de algemene burgerbewapening. Het ging om een lijst van mannen die beschikbaar konden zijn voor gewapende dienst. Op 28 januari waren de mannen uit Burum aan de beurt. Abel ging naar Kollum en liet zijn naam opschrijven. Hij weigerde de inschrijving dus niet.
Toen hij het dorp aan de oostkant verliet, liep hij langs het huis van dorpsrechter Alof Cocq. Hij schold de dorpsrechter uit, riep herhaaldelijk "Oranje boven!" en zong Oranjeliederen. Zijn optreden werd aan het nieuwe bestuur gemeld.
Dorpsleven rond 1790.
De nacht van 2 op 3 februari: opgepakt en geboeid
In de nacht van 2 op 3 februari kwamen gerechtsdienaren bij het huis van Trijntje Johannes onder Burum. Zij namen Abel mee naar Kollum. Onder de dienaren waren Hendrik Gjalts en Adam Marinus. Hij werd opgesloten in het rechthuis, in een kleine gevangenruimte die het hondegat werd genoemd, en zwaar geboeid.
Eeuwe Ennes verklaarde later dat Trijntje na de arrestatie ziek was geworden. Dat is een mededeling van haar buurman, geen eigen verklaring van Trijntje.
3 februari: Abels verklaring
De volgende ochtend werd Abel voor een verhoor naar het huis van secretaris Jan Braak gebracht. In zijn verklaring gaf hij aan spijt te hebben van het roepen en zingen. Hij beloofde:
"nooit weder oranje lietjes te singen en oranje boven te roepen"
Dit zijn de woorden uit zijn historische verklaring van 3 februari 1797, niet een latere navertelling. Onder het processtuk zette Abel zijn handtekening. Daarna moest hij terug naar het rechthuis, in afwachting van overbrenging naar het Blokhuis in Leeuwarden.
De bevrijding uit het rechthuis
In de loop van de middag kwamen honderden mensen uit Kollumerland en de omliggende dorpen naar Kollum. Zij eisten dat Abel zou worden vrijgelaten. De twee dienaren die hem bewaakten, konden niet op tegen de menigte. Een smid vijlde de boeien van Abel los.
De opstandelingen dwongen het plaatselijke bestuur vervolgens een schriftelijke verklaring over zijn vrijlating af. Daarmee hield het voor Abel niet op. Op 4 februari was hij omstreeks elf uur opnieuw in het oude rechthuis. Daar was hij een van de bewakers van enkele gevangengenomen patriotten.
De gebeurtenissen verspreidden zich in dezelfde dagen over de streek. Er werd geweld gebruikt tegen plaatselijke bestuurders en hun huizen. Bij Dokkum kwam het tot een gewapende confrontatie. Getuigen en verdachten beschreven later hoe de menigte door de dorpen trok. Jan Binnes werd in februari 1797 ter dood gebracht; Salomon Levy volgde in maart 1798.
Gevangenis rond 1797.
9 februari: soldaten zoeken Abel in Groningen
Na het neerslaan van het oproer op 5 februari probeerde het nieuwe bestuur de betrokkenen op te pakken. Abel was niet meer te vinden. Op 9 februari ontving de militaire commandant in Grijpskerk rond negen uur 's avonds een bericht dat Abel te paard via Kuzumerbalk naar Niekerk was gekomen.
Zestien militairen gingen onmiddellijk naar Niekerk. Ze zochten hem daar, maar vonden hem niet. Om vijf uur de volgende ochtend waren ze zonder gevangene terug in Grijpskerk.
Het Hof van Friesland verspreidde op 15 maart 1797 een lijst van 27 gezochte deelnemers aan het oproer. Daarop stond ook "Abel Reitses van Buurum". De plaatselijke besturen kregen de opdracht deze mannen bij aantreffen te laten arresteren en overbrengen.
Juni 1797: buiten Friesland
Op 30 juni 1797 werd voor de belasting in Burum nagegaan wie er woonde en welke goederen er waren. Abel was afwezig. Achter zijn naam werd genoteerd: "extra provinciën", wat betekent dat hij buiten de provincie verbleef. Het register noemt niet de precieze verblijfplaats.
1800: opnieuw opgemerkt in Ezinge
Op 4 november 1800 vroeg het bestuur van het Groningse Ezinge informatie over Abel. Hij was daar gesignaleerd en werd nog altijd in verband gebracht met het Kollumer Oproer. In het bestuurlijke bericht stond dat hij destijds aan justitie was ontkomen.
Er ging bovendien een verhaal dat Abel zich eerder dat jaar in Kollum voor het leger had aangemeld en daarna de dienst had verlaten. Dat werd door het bestuur van Ezinge als bericht doorgegeven, niet als vaststaand feit aangetoond. Het bestuur wilde weten of het hem moest arresteren. Een antwoord op dat verzoek is niet bekend.
1805: achtergelaten goederen
In 1805 werd Abel opnieuw genoemd, ditmaal in verband met goederen die hij in Nieuwkruisland had achtergelaten. Zijn zwager Jan Broers kreeg het beheer over die bezittingen. Jan was getrouwd met Sytske, een halfzus van Abel.
De vermelding bewijst niet waar Abel toen woonde of dat hij nog in leven was. Van een huwelijk, eigen kinderen of een overlijdensdatum van Abel is uit deze gegevens niets met zekerheid bekend.
Wat is er nog te zien?
- Het oude rechthuis in Kollum en de voormalige gevangenruimte, het hondegat.
- Het boerengebied bij Munnekezijl met de boerderij aan de huidige Olde Borchweg 63 waar Abel opgroeide.
- De historische route door Kollum, waar Abel na de inschrijving naar het oosten liep.
Andere verhalen over het Kollumer Oproer
Wie arresteerden Abel?
De gerechtsdienaren bij de arrestatie van Abel waren onder anderen Hendrik Gjalts Zandberg en Adam Marinus. Hendrik werd later de scherprechter van Leeuwarden.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.