Hendrik Gjalts Zandberg (1760-1800): van timmerman tot scherprechter
Op zaterdag 18 februari 1797 stond een gerechtsdienaar op het schavot in Leeuwarden met het zwaard in zijn handen. Hij heette Hendrik Gjalts. De gebruikelijke scherprechter, Dirk van Gorkum, kon het vonnis tegen Jan Binnes niet meer zelf uitvoeren. Hendrik had aangeboden hem te vervangen.
De man die de veroordeelde die middag onthoofdde, was enkele weken eerder zelf door opstandelingen bij Kollum gevangen gehouden. Hendrik was toen in dienst van het Friese gerecht. Hij zou later ook de doodstraf uitvoeren aan Salomon Levy.
Terechtstelling rond 1790.
1760: geboren in Oudega
Hendrik werd op 5 november 1760 geboren in Oudega, in Smallingerland. Op 14 december werd hij daar gedoopt. Zijn ouders waren Gjalt Hendriks en Wytske Gerbens. Zijn naam komt in de archieven ook voor als Hendrik Gialts, Zandbergen, Zandburg of Sandburg.
Hij werkte aanvankelijk als timmerman. In de tweede helft van de 18de eeuw verdienden timmerlieden hun geld met het bouwen en herstellen van huizen, schuren, houten onderdelen en gereedschappen. Later verruilde Hendrik dit werk voor een betrekking bij het gerecht.
Houtbewerking rond 1750.
1789: huwelijk met Elskjen Sytzes
Op 12 april 1789 trouwde Hendrik met Elskjen Sytzes, ook Sikkema genoemd. Hij woonde toen in Oostermeer en zij in Twijzel. Het huwelijk staat in het kerkelijke trouwregister van Oostermeer en Eestrum.
Uit de gezinsgegevens zijn de volgende kinderen bekend:
- Tjitske Hendriks, geboren in 1790.
- Gjalt Hendriks, geboren in 1792.
- Een zoon Sytze, geboren en overleden in 1796.
- Sytze Hendriks, geboren op 9 oktober 1797 in Leeuwarden.
De jongste Sytze werd op 27 oktober 1797 in Leeuwarden gedoopt. Hendrik werkte toen voor het gerecht in de Friese hoofdstad.
Van timmerman naar gerechtsdienaar
Hendrik werd dienaar van het Hof van Friesland. Gerechtsdienaren arresteerden verdachten, vervoerden gevangenen en hielpen bij de uitvoering van straffen. Ze konden in Leeuwarden een dienstwoning krijgen. Hendrik werkte in de periode waarin het nieuwe Bataafse bestuur oude instellingen en functies veranderde.
In februari 1797 werd hij samen met Adam Marinus naar het huis van de weduwe Trijntje Johannes bij Munnekezijl gestuurd. Zij moesten haar zoon Abel Reitses arresteren. Abel had in Kollum 'Oranje boven!' geroepen. Ze brachten hem naar het rechthuis in Kollum.
3 en 4 februari 1797: gevangene van de opstandelingen
In Kollum eiste een groep Oranjegezinden de vrijlating van Abel. Onder de gerechtsdienaren die met de opstandelingen te maken kregen, waren Hendrik en Adam Marinus. De onrust groeide uit tot het Kollumer Oproer.
In de nacht van 4 op 5 februari bevond Hendrik zich als gevangene bij het Kollumer Vallaat, de schutsluis bij Oudwoude. Daar werd besloten hem terug naar het rechthuis in Kollum te brengen. Schoenmaker Focke Jetses Ritsma verklaarde later dat hij tot het groepje was gedwongen dat Hendrik moest begeleiden.
Volgens Focke zei een van de mannen tegen hem: "Gij zijt een oud soldaat, gij moet ook mede!"
Focke vertelde dat hij tegen de gerechtsdienaar zei dat die wel los kon meelopen. Daarop greep Douwe Jurjens in: Hendrik moest worden vastgehouden. Focke nam hem vervolgens bij de slip van zijn jas vast. Eenmaal in Kollum werd Hendrik naar de rechtskamer gebracht. Dit gedeelte van Fockes verklaring is overgeleverd in de transcripties van de strafdossiers.
Hoe Hendrik precies uit de handen van de opstandelingen kwam, is in deze aangehaalde verklaring niet beschreven. Hij keerde terug in dienst van het gerecht.
Militairen rond 1715.
18 februari 1797: de doodstraf voor Jan Binnes
De gewone scherprechter van Friesland, Dirk van Gorkum, was op de dag van de terechtstelling van Jan Binnes precies zeventig jaar oud. Hij had uitgelegd waarom hij de onthoofding niet kon uitvoeren. Hendrik bood zich daarop aan. Het Hof nam dat aanbod aan, met Van Gorkum als toezichthouder.
De Friesche Courant van 21 februari beschreef Hendriks aanbod als een "Republikeinsch aanbod". Volgens de krant werd hem de taak "met betuiging van erkentelykheid" toevertrouwd. Dat zijn de woorden van de republikeinsgezinde krant, niet van Hendrik zelf.
Het vonnis werd omstreeks vier uur 's middags voltrokken. Jan Binnes was vanuit het Blokhuis naar de Kanselarij gebracht, waar zijn vonnis werd voorgelezen. Daarna voerde men hem naar het schavot. Hendrik onthoofdde hem met het zwaard. Volgens het krantenbericht trok de terechtstelling een grote menigte.
17 maart 1798: Salomon Levy
Ook Salomon Levy werd wegens zijn deelname aan het Kollumer Oproer ter dood veroordeeld. Zijn proces duurde veel langer dan dat van Jan Binnes. Pas op 17 maart 1798 viel het vonnis. Hendrik Gjalts voerde opnieuw de onthoofding uit, bij het Blokhuis in Leeuwarden.
Bijzonder is dat Hendrik en Salomon elkaar al tijdens het oproer waren tegengekomen, toen Hendrik als gerechtsdienaar bij Kollum optrad. Hij was toen een van de vertegenwoordigers van het gerecht dat Salomon en de andere opstandelingen bestreden.
1800: een vroeg einde
Hendrik Gjalts Zandberg stierf in augustus 1800, op 39-jarige leeftijd. In het begraafregister van Leeuwarden staat dat hij op 23 augustus werd begraven. Het register noemt hem 's lands scherprechter en vermeldt zijn woning aan het Sint Jobsleen, bij de Oldehove.
Zijn weduwe Elskjen keerde met haar kinderen terug naar de Friese Wouden. Zij trouwde in 1802 opnieuw. Het gezin had financiële problemen en kreeg ondersteuning uit de armenkas. Elskjen werkte later als arbeidster en overleed in 1839 in Kooten.
Verhalen die met Hendriks leven samenhangen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
