Jan Binnes (1744-1797): boer uit Veenklooster en aanvoerder van het Kollumer Oproer
Jan Binnes woonde als boer bij Veenklooster, in het toenmalige dorpsgebied van Oudwoude. Hij handelde ook in paarden. Op vrijdag 3 februari 1797 trok hij met andere inwoners naar Kollum om de gevangengenomen Abel Reitses vrij te krijgen. Vijftien dagen later werd Jan in Leeuwarden onthoofd. Hij was 52 jaar.
Het oproer ontstond na de machtsovername van de patriotten in 1795. In Kollumerland stuitte vooral de registratie van weerbare mannen voor de burgerbewapening op verzet. Het uitgebreide verhaal over het Kollumer Oproer beschrijft de gebeurtenissen per dag. Hier gaat het om Jans eigen leven, wat hij tijdens die dagen deed en wat de rechtbank tegen hem aanvoerde.
Uitgebreide verhaal over het Kollumer Oproer
Hooioogst rond 1790.
Een boerengezin op de grens van Oudwoude en Veenklooster
Jan werd in 1744 geboren op de Wijgeest en op 12 april van dat jaar in de kerkelijke gemeente Oudwoude en Westergeest gedoopt. Zijn vader heette Binne Jans. Later woonde Jan bij Veenklooster, dat destijds voor de administratie onder Oudwoude viel. Zijn woonomgeving lag bij de landerijen en boerderijen rondom de Fogelsangh State.
Hij trouwde omstreeks 1768 met Sytske Gabes. Zij was in 1743 geboren. In het gezin werden verschillende kinderen geboren; onder hen Jitske, Antje, Binne, Gabe en Pyttje. Een aantal kinderen stierf jong. In de latere familieakten komen de overlevende kinderen onder de familienaam Wadman voor. Sytske bleef na de dood van Jan met het gezin verbonden aan Oudwoude. Zij overleed daar in 1812.
In een rechtbankvermelding uit november 1778 wordt Jan als 35-jarige aangeduid die boerenwerk verrichtte. Hij hield zich ook bezig met paarden. In Oudwoude en Kollum leefden veel inwoners van landbouw, veeteelt en handel.
1789: twee verdwenen schapen en een gesprek op de markt
In juni 1789 werden bij Jan Sjoerds uit het Groningse Lutjegast twee schapen uit het land vermist. De eigenaar zocht ze, maar vond ze niet. Enkele dagen later kwam hij op de markt van Oostermeer met Jan Binnes aan de praat. Jan vertelde hem dat zijn vrouw Sytske die zaterdagmorgen iemand met twee schapen langs hun huis had zien lopen.
Sytske werd daarna zelf gehoord. Zij beschreef een haar onbekende, kleine persoon die haar aan een Jood deed denken. De verklaring hoorde bij een onderzoek naar de schapen en kwam later ook ter sprake in het proces tegen Salomon Levy. Jans aandeel in dit voorval was het doorgeven van wat Sytske hem had verteld. De gebeurtenissen van 1797 vonden bijna acht jaar later plaats.
Gevangenis rond 1797.
3 februari 1797: met een sabel in het rechthuis
In de nacht van 2 op 3 februari was Abel Reitses uit Burum aangehouden. Hij had zich openlijk voor Oranje uitgesproken en zat opgesloten in het rechthuis van Kollum. De volgende dag kwamen honderden mensen uit de omgeving naar het dorp. Jan Binnes bevond zich volgens zijn latere vonnis aan het hoofd van een gewapende groep. De deelnemers droegen onder andere geweren, hooivorken, zeisen, snoeimessen en stokken.
Jan ging met een sabel in zijn hand de rechtkamer binnen. Tegen Jacob Ellens, de voorzitter van het gerecht, uitte hij volgens het vonnis een doodsbedreiging. Hij eiste te horen wie tegen Abel Reitses had getuigd. De druk op de bestuurders eindigde met de vrijlating van Abel. De gevangene kwam uit de cel; de menigte trok later uiteen.
4 februari: gevangengenomen bij Veenklooster en weer bevrijd
De volgende ochtend rukten gewapende eenheden vanuit Leeuwarden en Dokkum op. In de omgeving van Veenklooster werd Jan Binnes met anderen aangehouden. Een verslag van de troepen beschrijft dat hij onder bewaking van enkele schutters in een herberg werd achtergelaten. Die herberg werd uitgebaat door zijn schoonzoon Hendrik Harmens, die met Jans dochter Antje was getrouwd.
Jan en andere arrestanten kwamen vervolgens in de kerk van Kollum terecht, waar de gewapende burgers gevangenen bewaakten. Later op de dag verzamelde zich opnieuw een grote groep. De kerkgevangenen werden vrijgelaten en de troepen trokken zich terug. Jan sloot zich weer bij de opstandelingen aan.
In het huis van Abele Keuning bij het Kollumer Vallaat
Jan ging die middag met een groep naar het Kollumer Vallaat, een schutsluis aan de trekvaart met een huis en herberg. Daar woonde Abele Keuning, sluiswachter en lid van het Bataafse bestuur. Een dochter van Jan werkte als dienstmeid bij Keuning. Het is niet met zekerheid vastgesteld welke dochter dat was.
Keuning was het doelwit van de opstandelingen. In zijn huis werden spullen meegenomen en vernielingen aangericht. Zijn vrouw Janke Andries en andere aanwezigen kregen bedreigingen te horen. Het Hof van Friesland schreef later in Jans vonnis dat hij fiscaal Jackle IJpma tegen het hoofd sloeg en tegen Janke uitviel. Ook zou hij naar Keuning hebben gezocht met een licht en een vork, waarmee hij in het hooi stak.
"Duivels beest, wat beweegt mij, dat ik dij de harssens niet in slaa."
"Ben hier ook duivels in 't hooij."
Die woorden staan in het vonnis als een uitroep van Jan terwijl hij Keuning zocht. Het Hof verweet hem verder dat hij gestolen goederen verdeelde en dat hij zich de kapitein van de menigte noemde. Keuning bleef in leven. De gebeurtenissen bij de sluis zijn ook beschreven in de krantenberichten van februari 1797, met uiteenlopende bijzonderheden over zijn schuilplaats.
Gevangenis rond 1780.
Arrestatie en vervoer naar Leeuwarden
Na het neerslaan van het oproer werden deelnemers in Kollum vastgezet. Gerechtsdienaar Adam Marinus verklaarde dat hij op maandag 13 februari met Johannes Reinderts naar Kollum ging om drie gevangenen te halen: Jan Binnes, zijn schoonzoon Hendrik Harmens en een man die Sperling werd genoemd. Ze werden vervoerd met een lange hooiwagen van Jan Tietjes uit de omgeving.
In het rechthuis van Kollum maakten burgers en militairen die daar de wacht hielden het Jan volgens de verklaring lastig. Daarna volgde de tocht naar Leeuwarden. Daar zat hij gevangen in het Blokhuis. Jan was niet de enige die werd vervolgd: vele inwoners uit Kollumerland en de omliggende dorpen werden verhoord of opgesloten. Hun eigen verhalen staan bij de getuigenverklaringen over het Kollumer Oproer.
Het vonnis: wat de rechtbank hem verweet
Het Hof van Friesland baseerde zijn vonnis op Jans bekentenis en andere gegevens. Het noemde zijn optreden op 3 februari bij het rechthuis, de bedreiging van Jacob Ellens, de bevrijding van Abel Reitses en de gebeurtenissen van de volgende dag. Bij het Kollumer Vallaat werden hem plundering, bedreiging en geweld verweten. Het vonnis vermeldt bovendien dat Jan Keuning in het hooi wilde vinden en dat hij een bedstee liet doorzoeken.
Op 18 februari 1797 werd het doodvonnis uitgesproken. Jan moest op het schavot in Leeuwarden met het zwaard worden onthoofd. Zijn oorspronkelijke afzonderlijke procesdossier is niet overgeleverd; de bewaarde veroordeling geeft wel uitvoerig weer welke handelingen het Hof bewezen achtte.
18 februari: zijn woorden voor de rechters en zijn familie
De Friesche Courant beschreef Jans terechtstelling in Leeuwarden enkele dagen later. De krant was uitgesproken voor het nieuwe bewind. Het verslag vertelt dat Jan tijdens het voorlezen van het vonnis zijn hoofd liet zakken en zacht bad.
Friesche Courant beschreef Jans terechtstelling in Leeuwarden
"O God! wees my genadig!"
Daarna vroeg hij de rechters of zijn lichaam na de terechtstelling aan zijn familie mocht worden gegeven. Volgens het krantenverslag antwoordde de voorzitter dat dit verzoek zou worden ingewilligd. Jan ging vervolgens naar het schavot bij het Blokhuis. De gewone scherprechter Dirk van Gorkum, toen al ongeveer zeventig jaar, voerde de straf niet zelf uit. Hofdienaar Hendrik Gjalts nam de uitvoering op zich, onder toezicht van Van Gorkum.
Jan Binnes werd op zaterdag 18 februari 1797 met één zwaardslag onthoofd. Sytske Gabes bleef achter met hun kinderen. In 1811 liet zij voor de kinderen de familienaam Wadman registreren; zij overleed het daaropvolgende jaar in Oudwoude.
Wat is er nog te zien?
- De kerk van Oudwoude, waar Jan in 1744 werd gedoopt en waar later een gedenkteken aan het oproer werd aangebracht.
- De omgeving van Veenklooster en de landerijen bij de Fogelsangh State, waar Jan als boer woonde en werkte.
- Het oude rechthuis en de voormalige cel in Kollum, waar het oproer op 3 februari tot een confrontatie kwam.
- De Blokhuispoort in Leeuwarden, op de plaats van het vroegere Blokhuis waar Jan gevangenzat.
Andere verhalen over Jan Binnes en het oproer
De scherprechter bij Jans terechtstelling
Op 18 februari 1797 nam Hendrik Gjalts Zandberg de plaats in van de oude scherprechter Dirk van Gorkum. Hendrik voerde onder diens toezicht het doodvonnis tegen Jan Binnes uit.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.