Dirk van Gorkum - scherprechter en ledenzetter in Leeuwarden

Dirk van Gorkum: scherprechter en ledenzetter

Dirk Theodorus van Gorkum werd op 18 februari 1727 in Leeuwarden geboren. Hij groeide op in een familie waarin het ambt van scherprechter van vader op zoon overging. Zijn vader Christiaan voerde de lijf- en doodstraffen van het Friese gerecht uit. Zijn grootvader had hetzelfde werk gedaan.

Voor Dirk was het beroep daardoor vanaf zijn jeugd dichtbij. Het ging niet alleen om onthoofdingen of ophangingen. Een scherprechter voerde ook geselingen, brandmerken en andere lijfstraffen uit. Dat gebeurde vaak in het openbaar, zodat het vonnis voor iedereen zichtbaar was.

Terechtstelling rond 1790.

1755: niemand wilde graag de kist dragen

Toen zijn vader Christiaan in februari 1755 overleed, werd duidelijk hoe dubbel de positie van een scherprechter was. De overheid had hem nodig, maar veel mensen wilden niet te dicht bij hem of zijn familie komen. Op het Oldehoofsterkerkhof was een afzonderlijk grafgedeelte gereserveerd voor mensen van dit beroep en hun familie.

Voor de begrafenis ontstond zelfs onenigheid over het dragen van de kist. Pas na bemoeienis van de justitie konden dragers worden geregeld. Tegelijk trok de begrafenis veel nieuwsgierigen. Kort daarna nam Dirk het ambt van zijn vader over. Hij was 28 jaar.

Een beroep voor het oog van de stad

Dirk werkte voor het Hof van Friesland. Bij zware vonnissen bracht hij de veroordeelde naar het schavot en voerde hij de opgelegde lijfstraf uit. Bij een geseling gebruikte de scherprechter roeden. Bij andere vonnissen volgden brandmerken, verminking of een doodstraf met het zwaard.

De uitvoering was geen handeling achter gesloten deuren. Toeschouwers konden het vonnis, de veroordeelde en de scherprechter zien. Wie later over de Nieuwestad, de Brol of langs het Blokhuis liep, kende de plekken waar zulke straffen waren uitgevoerd.

Hoe een openbare geseling werd uitgevoerd

Landbouw rond 1790.

Dezelfde man zette ook ontwrichte ledematen

Naast zijn werk voor justitie behandelde Van Gorkum mensen met lichamelijke verwondingen. Hij stond bekend als chirurgijn en vooral als ledenzetter. Bij ontwrichtingen, kneuzingen en beschadigde pezen of aderen konden inwoners juist bij hem aankloppen.

Hij bleef niet alleen in Leeuwarden. Met een eigen rijtuig en paarden bezocht hij ook patiënten in dorpen rond de stad. Het contrast was groot: de man die namens het gerecht lichamen strafte, verdiende daarnaast geld met het behandelen van beschadigde armen en benen.

1777: een lofdicht voor de scherprechter

Van Gorkum werd niet door iedereen gemeden. De Leeuwarder schrijver en uitgever Anne Jeltema maakte in 1777 zelfs een lofdicht voor zijn verjaardag. Daarin verdedigde hij het ambt van zijn vriend: zonder iemand die vonnissen uitvoerde, kon de overheid volgens hem misdaad niet afschrikken.

Hertaling: uw nuttige en noodzakelijke ambt is aanzienlijker dan gewone mensen beseffen.

Oorspronkelijk: "Wat uw nuttig, ja noodzaak'lijk Ampt betreft, Da's veel aanzienlijker dan 't dom gemeen bezeft."

Dat lofdicht past bij zijn materiele positie. Van Gorkum kon geld uitlenen en bezat verschillende panden. Aan het einde van zijn leven had hij minstens vijf huizen of gebouwen in het gebied tussen Weaze, Ossekop, Blokhuissteeg en Keizersgracht, vlak bij zijn werkterrein.

1779: noem mij geen beul

Toch bleef zijn beroep een stigma. In een herberg in Tytsjerk kregen twee kooplieden ruzie. Daarbij viel de opmerking dat iemand geld had geleend van "de beul". Toen Van Gorkum daarvan hoorde, voelde hij zich persoonlijk beledigd.

In de herberg had Hessel Barends tegen Douwe Ypes gezegd: "Jimme binne groote luiden van de beul zijn geld."

Hij stapte naar de rechter. Hij wilde dat de man een boete van 24 goudguldens kreeg en voortaan niet meer de verachtelijke naam "beul" gebruikte. Zelf wilde hij scherprechter worden genoemd. De tegenpartij haalde woordenboeken en geschiedwerken aan waarin beide woorden dezelfde betekenis hadden. De rechter sprak Hessel Barends vrij.

Voor Van Gorkum maakte het woord dus wel degelijk verschil. Scherprechter was zijn ambt; "beul" hoorde voor hem bij smaad en sociale minachting.

Ook zijn kinderen droegen het beroep mee

In 1756 trouwde Dirk met Aurelia Atsma. Hun zoon Petrus werd in 1759 gedoopt. Hun dochter Anna Christina trouwde in 1782 met Jacob Reisiger uit Groningen.

Zijn zoon Petrus hielp hem bij het werk en oefende eveneens het vak van ledenzetter uit. Dochter Anna Christina merkte buiten Friesland hoe bekend haar afkomst was. Tijdens een reis naar de Zuidlaarder markt werd zij in een herberg herkend als de dochter van de Leeuwarder scherprechter. Een student omschreef haar in het Latijn als "de dochter van de beul van Leeuwarden".

De familie kon dus wel bezit opbouwen en trouwen met mensen buiten oude scherprechtersfamilies, maar het beroep van de vader bleef aan de naam kleven.

In 1795 kreeg Petrus een plaats in het nieuwe stadsbestuur van Leeuwarden. Hij werd vervolgens in januari 1796 verdacht van het wegnemen van belastinggeld en verliet de stad. In het dagboek van de voormalige stadsbestuurder Roelof Storm staat over de verdachte: "het is de soon van onse thans fungerende Beul". Later werkte Petrus weer als ledenzetter in Leeuwarden.

Markt rond 1790.

1797: "Vader Van Gorkum"

In februari 1797 werd Van Gorkum zeventig. Toch verscheen zijn naam nog in de Friesche Courant. Op 9 februari werd in Leeuwarden een man uit Sneek gegeseld omdat hij dronken door de stad "Oranje boven" had geroepen. De krant schreef spottend dat de man voor "Vader VAN GORKUM" zijn les had opgezegd.

Op zaterdag 18 februari 1797 werd Jan Binnes ter dood gebracht wegens zijn rol in het Kollumer Oproer. Van Gorkum kon de onthoofding niet meer zelf uitvoeren. Hofdienaar Hendrik Gjalts Zandberg bood aan het zwaard te hanteren. Het Hof aanvaardde zijn aanbod, op voorwaarde dat de oude scherprechter toezicht hield.

Op het schavot werd Jan Binnes met één zwaardslag onthoofd. De oude scherprechter stond erbij als toezichthouder. Zijn naam bleef daardoor verbonden aan een van de bekendste openbare terechtstellingen uit het revolutionaire Friesland van 1797.

Jan Binnes en Salomon Levy na het Kollumer Oproer

1807: einde van een lange loopbaan

Dirk Theodorus van Gorkum overleed op 8 februari 1807 in Leeuwarden, bijna tachtig jaar oud. Meer dan veertig jaar had hij in de stad twee heel verschillende rollen vervuld: voor het Hof voerde hij lijfstraffen uit, terwijl inwoners hem daarnaast als chirurgijn en ledenzetter konden laten komen wanneer een arm, been, pees of ader beschadigd was.

Van Gorkum en het Kollumer Oproer

Van Gorkum bleef in 1797 officieel de scherprechter, maar de uitvoering van het vonnis tegen Jan Binnes kwam in handen van Hendrik Gjalts. Diezelfde Hendrik onthoofdde een jaar later ook Salomon Levy. Hij overleed in 1800, zeven jaar voor Dirk.