Hoe ging een geseling in zijn werk?
Een geseling was een lijfstraf waarbij een veroordeelde met roeden werd geslagen. De straf kon binnenskamers worden uitgevoerd, maar zware gevallen kwamen ook op het openbare schavot terecht. Daar zag het publiek niet alleen de slagen. Het zag ook de veroordeelde, de scherprechter en de vertegenwoordigers van het gerecht.
Er bestond geen vast aantal slagen voor iedere geseling. Het vonnis bepaalde hoe streng de straf moest zijn en welke andere straffen erbij kwamen. Soms volgden brandmerken, tuchthuis of verbanning. Soms werd de veroordeelde tijdens de geseling door de stad gevoerd.
Eerst werd het vonnis uitgevoerd voor iedereen
De openbare straf begon met het voorlezen of bekendmaken van het vonnis. De veroordeelde werd naar het schavot gebracht. De scherprechter voerde de lijfstraf uit. Bij sommige vonnissen stond een strop om de hals voorgeschreven. Die strop kon duidelijk maken dat een volgende veroordeling nog zwaarder kon aflopen.
Een roede was een dunne, buigzame rijs of tak die als geeselroede kon dienen. Een vonnis dat spreekt over "vier roeden" of "vijf roeden" noemt dus niet eenvoudig vier of vijf slagen. Andere bronnen geven het aantal slagen juist wel afzonderlijk.
Dirk van Gorkum, scherprechter en ledenzetter in Leeuwarden
Een openbare schandstraf op een schavot, reconstructie rond 1553. Het schavot was ook de plaats waar geselingen konden worden uitgevoerd.
1521: geslagen tot er bloed vloeide
Een Fries vonnis uit 1521 beschrijft de uitvoering ongewoon precies. Symon moest door de scherprechter naar het schavot onder de Kanselarij in Leeuwarden worden gebracht. Daar moest hij met scherpe roeden worden gegeseld tot er bloed vloeide. Daarna werd hij verder door de Nieuwestad gevoerd, terwijl de geseling doorging, tot aan de Onze-Lieve-Vrouwepoort. Vervolgens werd hij voor altijd uit Friesland verbannen.
Hertaling: de scherprechter moest hem eerst op het schavot met scherpe roeden slaan tot er bloed vloeide en hem daarna al geselend door de Nieuwestad naar de stadspoort voeren.
Oorspronkelijk: "met scarpe roeden geslagen ende wel gegeyselt ... langes all geysfelende"
1572: een reiziger had het zelf gezien
De Amsterdamse kloosterling Wouter Jacobsz hoorde in september 1572 een reiziger uit Delft vertellen wat hij persoonlijk had gezien. De voormalige pater van de Cellebroeders was daar publiek zwaar gegeseld en daarna op de kaak gezet.
Hertaling: een man uit Delft vertelde dat hij zelf had gezien hoe de beul de voormalige pater in het openbaar zwaar geselde en hem daarna op de kaak zette.
Oorspronkelijk: "dat hijt persoenlick gesien hadde" en dat de beul hem "openbaerlick seer gegeselt hadde".
1701: liever gebraden paling
Jan Brouwer, binnenvader van het Rotterdamse dolhuis, bezocht geregeld openbare strafvoltrekkingen. In november 1701 zag hij een man die eerst werd gebrandmerkt. Daarna werd een gloeiend zwaard kruiselings over zijn rug gehaald en volgde een strenge geseling.
Hertaling: Brouwer vond het schouwspel zo onaangenaam dat hij schreef dat hij liever gebraden paling zou eten dan op deze manier "te gast" te gaan.
Oorspronkelijk: "liever gebraden palingh eten, als soo te gast gaan".
Rechtspraak rond 1550.
Een toeschouwer ziet zestig slagen
De Amsterdammer Jacob Bicker Raye noteerde een geseling die hij in de 18de eeuw zag. Een oppasser uit een speelhuis kreeg zestig slagen. Daarna werd een gloeiend zwaard over zijn rug gehaald. Tijdens de straf raakte de man zijn pruik kwijt.
Toen de straf voorbij was, draaide de veroordeelde zich om. Hij wilde zijn pruik terug. De beul raapte haar op en zette haar weer op zijn hoofd. Later zat de man twaalf jaar in het Rasphuis. Bezoekers betaalden hem zelfs een dubbeltje om zijn beschadigde rug te mogen bekijken.
Hertaling: "Wacht even, ik moet eerst mijn pruik terug."
Oorspronkelijk: "sagt wat, ik moet eerst mijn pruyk weer hebben".
1770: strop, vier roeden, brandmerk en tuchthuis
Ook Friese vonnissen uit de 18de eeuw zijn concreet. Marijke Meyers uit Leeuwarden en Antje Gerrits uit Midlum werden in 1770 veroordeeld voor diefstal en brandstichting tijdens hun gevangenschap in het Blokhuis. Zij moesten met een strop om de hals met vier roeden worden gegeseld. Daarna volgden brandmerken, tien jaar tuchthuis en levenslange verbanning.
Hertaling: met een strop om de hals, gegeseld met vier roeden, gebrandmerkt, tien jaar opgesloten en daarna voor altijd verbannen.
1800: Hattum Alberts krijgt vijf roeden
Op 8 februari 1800 werd Hattum Alberts uit Rinsumageest wegens gewelddadige diefstal veroordeeld. Ook hij droeg bij de geseling een strop om de hals. Het vonnis noemt vijf roeden. Daarna werd hij gebrandmerkt, voor vijfentwintig jaar in het tuchthuis opgesloten en voor altijd uit Friesland verbannen.
Hattum Alberts en zijn broers in de Leeuwarder gevangenis
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.