Bergum: De broers Alberts en de gevangenis van Leeuwarden

De broers Alberts en de gevangenis van Leeuwarden

De straffen van de broers werden niet allemaal op hetzelfde moment uitgesproken. Hattum Alberts werd op 8 februari 1800 wegens de gewelddadige diefstal veroordeeld tot strenge geseling, vijf jaar tuchthuis en daarna levenslange verbanning uit Friesland. Klaas, Pieter en Gerrit Alberts werden op 20 september 1800 voor hun aandeel in dezelfde zaak streng gegeseld en gebrandmerkt, kregen ieder tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar verbanning.

De overval door de broers in 1799

Gerrit kwam als kind al in de strafdossiers voor

Gerrit Alberts was ongeveer negen jaar oud toen hij op 1 april 1794 werd verdacht van de diefstal van zes tipmutsen die op de bleek lagen. Hij werd vrijgesproken. Op 15 september 1795, toen hij ongeveer elf jaar was, werd hij samen met zijn vader Albert Hattums en zijn broer Klaas beschuldigd van het stelen van rogge. Ook in die zaak werd Gerrit vrijgesproken.

In de nacht van 7 op 8 februari 1799 werd hij opnieuw verdacht, ditmaal samen met zijn broers in de zaak van de overval. Eerst volgde ontslag van rechtsvervolging, maar op 20 september 1800 werd hij voor zijn aandeel alsnog streng gegeseld en gebrandmerkt en tot tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar verbanning veroordeeld.

Lang zaten zij niet vast. Op 1 december 1800 ontsnapten verschillende broers Alberts samen met andere gevangenen uit de Leeuwarder gevangenis. Hun vrijheid duurde maar kort. Hattum, Gerrit, Klaas en Pieter stonden op 31 januari 1801 opnieuw voor het Hof van Friesland. Zij werden toen veroordeeld tot strenge geseling en twee jaar extra tuchthuisstraf.

Marten Alberts werd afzonderlijk berecht. Op 5 juli 1800 was hij wegens diefstallen, waaronder die van een paard in 1796, en bedreigingen met een mes tot strenge geseling, brandmerking en tien jaar tuchthuis veroordeeld. Voor zijn aandeel in de ontsnapping legde het Hof hem op 24 januari 1801 nog eens drie jaar tuchthuis op. De extra straf van twee jaar voor Hattum, Gerrit, Klaas en Pieter volgde pas op 31 januari 1801.

Gevangenis rond 1664.

Gerrit Alberts (19) uit Rinsumageest en zijn Groningse maat Harm Geerts waren ook bij de ontsnapping betrokken geweest. Bij de vlucht raakten zij gewond. Na hun hernieuwde arrestatie zaten zij weer in Leeuwarden. Daar ontstond een nieuw plan om te ontsnappen.

Die nieuwe ontsnapping lukte wel. In september 1803 kwamen Gerrit en Harm uit de gevangenis met behulp van een schroefzaagje, een oude beitel en een eind touw.

Ook deze keer duurde hun vrijheid niet lang. Gerrit Alberts en Harm Geerts trokken eerst naar Oost-Groningen, daarna naar het Duitse Munsterland en vervolgens naar Oost-Friesland. Uiteindelijk werden zij in Blijham, de woonplaats van Harm, weer opgepakt.

Daarna werden zij teruggebracht naar Leeuwarden. Op 22 oktober 1803 volgde een nieuw vonnis tegen Gerrit Alberts. In de index van de criminele sententies staat dit vonnis als nummer 6272. R.S. Roarda vermeldt dat Gerrit na zijn terugkeer opnieuw streng werd gegeseld. De precieze duur van een eventuele aanvullende tuchthuisstraf staat niet in de geraadpleegde samenvatting van het vonnis.

Het latere vonnis tegen Gerrit bevestigt de nieuwe vervolging en geseling. Een levenslange straf in het rasphuis is uit het geraadpleegde vonnisoverzicht niet vast te stellen. De volledige sententie van 22 oktober 1803 is nodig om de verdere straf te controleren.

Een rasphuis was een werkgevangenis. De naam komt van het raspen van hout. Gevangenen moesten daar zwaar en eentonig werk doen, zoals het fijnraspen van verfhout. Het was dus niet alleen een plaats waar iemand werd opgesloten, maar ook een gevangenis waar arbeid een onderdeel van de straf was.

Na de ontsnapping legden portier Johannes Fransen en andere betrokkenen verklaringen af bij de procureur-generaal.

Portier Johannes Fransen, zestig jaar oud, gaf een beeld van de dagelijkse gang van zaken. De gevangenen stonden in de winter om vijf uur op. In de zomer moesten zij al om vier uur uit bed. Daarna kregen zij ontbijt en gingen zij aan het werk. Het avondeten was in de winter om vijf uur en in de zomer een uur later.

Gevangenis rond 1600.

Na het avondeten kwamen er vaak vrouwen bij hun mannen langs. Die mannen zaten opgesloten in hokken. De vrouwen brachten soms een potje met eten mee of een ketel met koffie. Volgens portier Fransen werden zulke bezoeksters wel onderzocht. Hij keek samen met de cipiers of zij breekinstrumenten of andere verdachte spullen bij zich hadden. Meestal werd er niets gevonden. Fransen vond daarom dat zulke bezoeken in de praktijk wel konden.

Bij de ontsnapping van Gerrit Alberts en Harm Geerts speelde ook een touw een rol. Dat touw was niet van buiten naar binnen gesmokkeld, maar in de gevangenis zelf gemaakt. Hoofdcipier Hans Wijsma had Gerrit Alberts daarvoor toestemming gegeven. Gerrit had gezegd dat de kleren in de gemeenschappelijke cel dan beter konden worden opgehangen. Dat stond netter.

Hans Wijsma was een zoon van Hans Dirks Wijsma en Hendrikje Hendriks Nagelhout. Bij zijn huwelijk in 1815 met Albertina Margaretha Koch werd hij als 67-jarige baardscheerder geregistreerd; als zijn ouders staan Hans Dirks Wijsma en Hendrikje Hendriks vermeld. De leeftijd van 67 jaar in 1815 wijst op een geboorte omstreeks 1748. Tijdens Gerrits ontsnapping in 1803 was hij ongeveer 55 jaar.

Hans Wijsma was een zoon van Hans Dirks Wijsma en Hendrikje Hendriks Nagelhout

Na de ontsnapping een andere leiding

In 1814 verklaarde Rintje Ros dat hij al sinds 1804 de leiding over het Leeuwarder tuchthuis had gehad, eerst als binnenvoogd en later als conciërge. Hans Wijsma was in september 1803 nog hoofdcipier. Hij was dus uiterlijk in 1804 uit die leidinggevende functie verdwenen. In het geraadpleegde stuk staat niet waarom. Er is daarom geen bewijs dat hij wegens de ontsnapping van Gerrit Alberts werd ontslagen.

De naam Wijsma duikt pas jaren later opnieuw op in de administratie van de Leeuwarder gevangenissen. In 1819 en 1820 werd H. Wijsma betaald voor het wassen en baardscheren van gevangenen. Een aanbesteding uit 1821 noemt hem voluit als Hans Wijsma. Ook in 1823 en 1825 ontving Wijsma betalingen voor deze werkzaamheden. Er is geen aanwijzing dat hij direct na de ontsnapping van 1803 baardscheerder werd. De stukken vermelden evenmin waarom hij zijn functie als hoofdcipier niet meer vervulde.

Op de maandagmiddag van de uitbraak kwam ook Antje, de moeder van Gerrit, langs. Zij kwam ook voor Gerrits broers Marten, Hattum, Pieter en Klaas. Ook zij waren gevangenen in Leeuwarden. Het bezoek van familie aan gevangenen was geen uitzondering.

Vader Albert Hattums zat op dat moment eveneens gevangen. Op 29 januari 1803 was hij veroordeeld nadat hij samen met twee anderen vier Drentse schapen en twee lammeren had gestolen. Hij kreeg strenge geseling, brandmerking, vijf jaar tuchthuis en daarna vijf jaar verbanning uit Friesland. Moeder Antje Martens was eerder veroordeeld wegens het stelen van een lam: op 20 november 1799 kreeg zij drie jaar tuchthuis.
Albert Hattums, Antje Martens en hun gezin in Veenwouden

Albert Hattums, Antje Martens en hun gezin in Veenwouden

Antje was naar de gevangenis gekomen omdat haar zoon Marten ziek was en geen goede kleren had. Gerrit was op dat moment niet in de ruimte waar zij hem verwachtte. Daarom kreeg Antje toestemming om alvast naar zijn slaaphok te gaan.

In de gevangenis werd ook gesproken over Gerrit en Bontie (Bondina Wijsma), de (stief)dochter van cipier Wijsma. In de verklaringen rond de ontsnapping werd zij als zwanger beschreven. Onder de gevangenen ging het gerucht dat Gerrit Alberts de vader was. Dat vaderschap is niet aangetoond.

Bontie werd regelmatig in de buurt van Gerrits verblijf gezien. Zij kwam dagelijks tot voor het hok van Gerrit Alberts. Volgens portier Fransen had zij daardoor de gelegenheid om breekinstrumenten aan Gerrit te geven. Dat verklaarde hij later. Haar vader/voogd, hoofdcipier Wijsma, wist daar volgens portier Fransen niets van.

Bontie werd hierover ondervraagd. Zij ontkende dat Gerrit de vader van een kind van haar was en verklaarde dat zij niets wist van de uitbraakplannen. Zij zei dat zij wel analfabeet was, maar niet achterlijk. Als iemand haar iets had gegeven om aan een gevangene door te geven, dan zou zij zich daarmee strafbaar hebben gemaakt. In zo'n geval zou zij het hebben afgegeven aan haar stiefvader, die verantwoordelijk was voor de dagelijkse leiding in de gevangenis. Of de zwangerschap zelf in een onafhankelijk geboorte- of doopregister kan worden bevestigd, is nog niet vastgesteld.

Bondina Wijsma verklaarde dat zij niets wist van het plan en geen gereedschap had doorgegeven. Zij zei dat zij wel niet kon schrijven, maar "niet achterlijk" was.

Wat gebeurde er daarna met Gerrit?

Het laatste tot nu toe zeker teruggevonden vonnis tegen Gerrit Alberts dateert van 22 oktober 1803. Na zijn hernieuwde arrestatie werd hij opnieuw streng gegeseld. In de geraadpleegde stukken is nog niet vastgesteld wanneer hij daarna werd vrijgelaten, of en wanneer de verbanning werd uitgevoerd, waar hij later woonde of wanneer hij overleed.