De overval op Trijntje Reijnders en de broers Alberts
In de nacht van donderdag 7 op vrijdag 8 februari 1799 werd de weduwe Trijntje Reijnders in haar huis in Raedtsjerk overvallen. Het gebeurde tussen twaalf en één uur in de nacht.
Zes daders met zwartgemaakte gezichten drongen haar woning binnen. Zij bedreigden de weduwe, haar inwonende zoon, de knecht en de meid. De daders waren gewapend met messen en ijzeren voorwerpen. Eén van hen was Hattum Alberts, afkomstig uit Rinsumageest. Hij ging Trijntjes zoon Oene te lijf met een mes.
Volgens de verklaring die Oene later voor het Hof van Friesland aflegde, werd hij zwaar mishandeld. Hij werd aan zijn haren getrokken en met zijn gezicht over de stenen vloer gewreven. Het was een gewelddadige overval waarbij de bewoners niet alleen werden bedreigd, maar ook hardhandig werden aangepakt.
De daders namen geld, sieraden, ringen, zilverwerk en zilveren oorijzers mee. Zelfs de worsten die Trijntje in de schoorsteen had hangen om te roken, werden meegenomen.
Markt rond 1790.
De inwonende meid, Trijntje Annes, wist hulp te halen. De hulp kwam met zes man sterk terug naar het huis, maar de daders waren toen al verdwenen.
Toch konden zij worden gevolgd. In de sneeuw waren hun voetsporen zichtbaar. Die sporen leidden naar een huisje bij Rinsumageest. Omdat Hattum Alberts in Rinsumageest woonde, ligt het voor de hand dat dit zijn woning was.
De broers Alberts werden één voor één aangehouden. Het toeval wilde dat een andere broer, Marten Alberts, in dezelfde maand februari in Groningen werd opgepakt. Over hem werd op 20 februari 1799 een verklaring afgelegd door de 69-jarige Yskjen Douwes.
Eerst vrijgesproken, later veroordeeld
Klaas Alberts ontkende zijn aandeel in de inbraak bij Trijntje Reijnders. Op 31 januari 1800 werd hij aanvankelijk vrijgesproken. Ook Gerrit Alberts zei dat hij in de nacht van de overval gewoon in bed had gelegen. Hij werd op dezelfde datum eerst van verdere vervolging ontslagen. Op 20 september 1800 werden Klaas en Gerrit alsnog voor de inbraak en diefstal veroordeeld.
Ook Pieter Alberts was eerder voor de rechter gekomen. Op 21 november 1795 was er bij Grootegast onenigheid over een jong rund, dat in het land van zijn zwager Cornelis Jans had gelopen. Wytse Halbes zei dat het dier van hem was en bracht het naar een schutstal, waar loslopend vee werd vastgezet. Pieter, zijn moeder Antje Martens en zijn broer Albert werden van een vechtpartij beschuldigd. Pieter werd op 15 december 1796 van deze zaak ontslagen.
Op 7 juli 1798 nam Pieter bij Romke Jacobs in Akkerwoude een lam weg. Toen de eigenaar de diefstal ontdekte, verborg Antje Martens het dier in een droge sloot en bond het daar vast. Pieter kreeg op 14 december 1799 wegens die diefstal strenge geseling en drie jaar tuchthuis. Daarna volgde een afzonderlijke veroordeling voor de overval in Raedtsjerk.
De straf voor Hattum Alberts
Volgens de uitwerking van R.S. Roarda van de bijlagen bij de criminele sententies van het Hof van Friesland werd Hattum Alberts op 8 februari 1800 streng gegeseld, tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld en daarna levenslang uit Friesland verbannen. Roarda verwijst naar dossier 384.
Verhoor rond 1715.
Een tuchthuis was een strafinrichting. Gevangenen werden er opgesloten en moesten vaak zwaar werk doen. Het was dus geen gewone korte hechtenis, maar een langdurige straf onder streng toezicht.
De straf voor Klaas, Pieter en Gerrit Alberts
Voor Klaas, Pieter en Gerrit volgde op 20 september 1800 een ander vonnis. Volgens Roarda werden zij streng gegeseld en gebrandmerkt, kregen zij ieder tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar verbanning uit Friesland. Roarda verwijst hierbij naar dossier 390.
De ontsnapping uit de Leeuwarder gevangenis
Binnen twee jaar volgden nieuwe strafzaken en ontsnappingspogingen. Op 1 december 1800 ontsnapten verschillende broers Alberts met andere gevangenen uit de Leeuwarder gevangenis.
De uitbraak begon in de ochtend. Ook de Groninger Harm Geerts was erbij. R.S. Roarda vermeldt bovendien dat Marten Alberts met zijn broers uit het tuchthuis brak. Het precieze aantal broers in de groep wordt daarom hier niet vastgelegd zonder controle van het oorspronkelijke ontsnappingsdossier.
Harm Geerts had de assistent van de hoofdbewaker met een eind ijzer bewusteloos geslagen. Daarna pakte hij de sleutel af. Zo konden de gevangenen naar buiten komen.
Gevangenis rond 1600.
In Leeuwarden werd meteen alarm geslagen. De soldaten die met de bewaking waren belast, gingen de stad in. Ook justitie ambtenaren zochten mee. De stadspoorten werden afgesloten. Toch waren de acht mannen voorlopig verdwenen.
De vlucht via de Potmarge
Van Hattum, Gerrit en Harm Geerts is de vlucht nog verder te volgen. Zij pikten in het riviertje de Potmarge eerst een praam. Daarna stapten zij aan boord van het vrachtschip van Gauke Bijls, een 17-jarige jongen uit Dronrijp. Ook de 44-jarige knecht Jan Edses was aan boord.
Twee politiemannen wilden het schip betreden, maar Gauke Bijls deed alsof hij de mannen zou overdragen en voer vervolgens verder. Bij zijn woonplaats zette hij de voortvluchtigen aan land.
Lang duurde hun vrijheid niet. De mannen werden daar al snel opnieuw ingerekend. Ook Gauke Bijls kwam ermee in moeilijkheden. Justitie vond dat hij zich had verzet tegen het gezag. Op 18 maart 1801 werd hij veroordeeld tot twee jaar verbanning uit Friesland.
Opnieuw voor de rechter
Op 31 januari 1801 werden de broers Alberts opnieuw veroordeeld. Ditmaal ging het om hun ontsnapping uit de gevangenis.
De straf was zwaar. Zij kregen strenge geseling, brandmerking en twee jaar opsluiting in het tuchthuis van het Hof van Friesland. Daarbij verwees het Hof naar een bepaling uit 1725. Volgens die bepaling konden gevangenen die uit een strafinrichting ontsnapten zwaar worden gestraft.
Hun broer Marten Alberts kreeg een afzonderlijk vonnis. Hij was op 5 juli 1800 wegens verschillende diefstallen, waaronder die van een paard in 1796, en wegens bedreigingen met een mes tot strenge geseling, brandmerking en tien jaar tuchthuis veroordeeld. Na zijn betrokkenheid bij de uitbraak werd op 24 januari 1801 nog eens drie jaar tuchthuis opgelegd. Bij de overige broers staat in het vonnis van 31 januari 1801 twee jaar extra tuchthuis. Dit waren dus twee verschillende uitspraken.
De ontsnapping van Gerrit Alberts en zijn broers
Albert Hattums, Antje Martens en hun gezin in Veenwouden
Veroordelingen
- 1800, 8 februari: Hattum Alberts (28), toen wonend in Rinsumageest, streng gegeseld, vijf jaar tuchthuis en daarna levenslang uit Friesland verbannen. Roarda: dossier 384.
- 1800, 20 september: Klaas Alberts, streng gegeseld en gebrandmerkt, tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar uit Friesland verbannen. Roarda: dossier 390.
- 1800, 20 september: Gerrit Alberts, streng gegeseld en gebrandmerkt, tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar uit Friesland verbannen. Roarda: dossier 390.
- 1800, 20 september: Pieter Alberts, streng gegeseld en gebrandmerkt, tien jaar tuchthuis en daarna 25 jaar uit Friesland verbannen. Roarda: dossier 390.
- 1801, 31 januari: na de ontsnapping uit het tuchthuis kregen de broers opnieuw strenge geseling en twee jaar extra tuchthuis. Voor Hattum noemt Roarda dossier 393.
