Leeuwarden door de ogen van bewoners en bezoekers
Over Leeuwarden zijn veel persoonlijke verslagen, dagboeken, reisbeschrijvingen, herinneringen en krantenberichten bewaard gebleven. Samen laten ze zien wat mensen op straat zagen, hoe zij reisden, wat hen verbaasde en welke gebeurtenissen veel publiek trokken.
Rechtspraak in de stad: Hof, Brolbrug en Blokhuis
Vonnissen noemen soms ook de plaats waar de straf werd uitgevoerd. In de vroege 16de eeuw wordt de Brolbrug expliciet als executie- en strafplaats genoemd; daarnaast komen het schavot, stadspoorten en later het schavot bij het Blokhuis voor. Permanente galg- en radplaatsen buiten de stad dienden vaak om lichamen na de terechtstelling zichtbaar tentoon te stellen. Bij sommige latere vonnissen werd een straf echter ook werkelijk op het galgenveld uitgevoerd.
De gerechtsplaatsen uit elkaar
- Brol en Brolbrug: in de vroege 16de eeuw een gedocumenteerde plaats voor openbare executies en lijfstraffen. Wybe Sacles werd hier in 1516 onthoofd.
- Schavot in de stad: verschillende vonnissen spreken over een schavot voor het huis of bij de Kanselarij. Na de ontmanteling van het Blokhuis in 1580 kwam tegen de westgevel van het gevangeniscomplex een openbaar schavot van het Hof.
- Galgefenne en Galgediep: ten zuidwesten van Leeuwarden stond de centrale buitengalg met rad. Deze plaats diende voor langdurige tentoonstelling van lichamen en hoofden, maar in latere eeuwen werden sommige doodstraffen ook bij de galg zelf uitgevoerd.
- Soldatengalg bij het Blokhuis: in 1639 kreeg het Friese krijgsgericht toestemming een eigen galg vóór het Blokhuis te plaatsen. Deze galg diende hoofdzakelijk voor militairen en moet niet worden verward met het Hofschavot of de buitengalg.
- 4 augustus 1796: Roelof Storm noteerde dat zowel de wipgalg bij het Blokhuis als de galg buiten de stad en het overige gerechtsmateriaal werden afgebroken. Het Hofschavot bleef daarna nog in gebruik.
1521: de zaak van Yepke Vaer
Getuigen, slachtoffer en verdachte leggen verklaringen af in een uitzonderlijk uitvoerig bewaard proces voor het Hof van Friesland.
1521: Simon Adriaansz
Een jonge inwonende knecht trekt een ernstige beschuldiging tegen zijn meester weer in en moet zich voor het Hof in Leeuwarden verantwoorden.
1657: advocaat tegenover zijn eigen Hof
Advocaat Henricus Neuhusius wordt vervolgd wegens spotdichten en uitspraken over een overleden raadsheer van het Hof van Friesland.
1516: Wybe Sacles op de Brolbrug
De voormalige Leeuwarder bestuurder werd wegens hoogverraad met het zwaard terechtgesteld op de Brolbrug. Andere 16de-eeuwse vonnissen noemen dezelfde brug voor openbare lijf- en schandstraffen.
1500-1550: waar straffen werden uitgevoerd
De sententies noemen onder meer Brolbrug, schavot, Steensterpoort en Wirdumerpoort. Daardoor zijn verschillende straffen aan concrete plekken in de stad te koppelen.
1797-1798: Jan Binnes en Salomon Levy
Jan Binnes werd voor duizenden toeschouwers onthoofd. Een jaar later volgde Salomon Levy op hetzelfde schavot bij het Blokhuis.
1580: van stadsgalg naar buitengalg
Joannes Joannes werd binnen Leeuwarden opgehangen. Twee uur later werd zijn lichaam naar de nieuwe stenen galg buiten de stad gebracht en daar opnieuw opgehangen. Executie en tentoonstelling zijn hier rechtstreeks van elkaar te onderscheiden.
17de-18de eeuw: soms ook executie bij de buitengalg
Verschillende vonnissen vermelden dat vrouwen wegens kinderdoding bij de galg werden verdronken en daarna op een rad werden tentoongesteld. De buitengalgplaats kon dus zowel executieplaats als plaats van afschrikwekkende tentoonstelling zijn.
Waar werd in Leeuwarden gestraft?
Brolbrug, schavot, buitengalg en soldatengalg hadden niet steeds dezelfde functie. Concrete vonnissen laten zien waar een straf werd uitgevoerd en waar een lichaam daarna kon worden tentoongesteld.
Meer zaken zijn samengebracht in veroordelingen door het Hof van Friesland tussen 1500 en 1550 en veroordelingen in de periode 1750–1800.
17de eeuw: een nieuwe manier van reizen
1646: de eerste trekschuit
Een Harlinger bruidegom haalt zijn Leeuwarder bruid op. Langs de trekweg staan zoveel nieuwsgierigen dat dit later op hun trouwkistje wordt vastgelegd.
1661: op weg naar Londen
Sixtus Petri Arnoldinus begint met vrouw en zoon zijn reis naar Londen per trekschuit van Leeuwarden naar Harlingen.
Leeuwarden in de 17de eeuw
Markten, waterwegen, het stadhouderlijk hof en het tucht- en werkhuis vormden het decor van het stadsleven.
1795–1814: Roelof Storm schrijft mee
1795-1797: de Bataafse omwenteling
Vrijheidsbomen, burgerwachten, Franse soldaten, nieuwe eden, arrestaties en openbare straffen: een overzicht van wat gewone inwoners van de politieke omwenteling merkten.
1795: de omwenteling
Roelof Storm noteert optochten, politieke veranderingen, militairen en wat hij in de stad ziet gebeuren.
1796: dagelijks leven en politiek
Het dagboek gaat verder met bestuur, publieke gebeurtenissen en het leven in de eerste Bataafse jaren.
Mei en juni 1795
Meer aantekeningen uit het dagboek van Roelof Storm.
1797: verklaringen uit het Kollumer Oproer
Arbeiders, knechten, vrouwen en andere inwoners vertellen in de strafdossiers wat zij zagen, deden en volgens henzelf onder bedreiging moesten doen.
1813: einde van de Franse tijd
Storm beschrijft opnieuw wat er in Leeuwarden gebeurt wanneer de Franse tijd ten einde loopt.
1748–1797: oproer, brand en volksvermaak
1748: belastingoproer
Vegelin beschrijft groepen met vaandels en trommels, marktgangers en bestuurders in een onrustige hoofdstad.
1754: brand in het tuchthuis
Zes gevangenen sterven, anderen ontsnappen en brandbestrijders proberen te voorkomen dat vuur en vonken verder door de stad trekken.
1777-1830: de Gouden Zweep
Vorstelijke bezoeken en harddraverijen trekken grote aantallen toeschouwers naar Leeuwarden.
1727-1807: Dirk van Gorkum
De Leeuwarder scherprechter voerde lijfstraffen uit, maar werkte ook als chirurgijn en ledenzetter. In 1797 duikt hij in de Friesche Courant op bij de openbare straffen van orangisten en bij de terechtstelling van Jan Binnes.
1797: 'Oranje boven' en geseling
Epke Meiners en Sipke Eedses roepen afzonderlijk 'Oranje boven'. Beiden worden gegeseld. De Friesche Courant beschrijft de straffen met openlijke spot voor de orangisten.
1796-1797: Jan Hoekstra in het Blokhuis
De voormalige districtscommies van Oostergo wordt verdacht van contacten met uitgeweken leden van het oude bestuur. Na het Kollumer Oproer verliest hij zelfs het wandelverlof dat hij wegens zijn gezondheid had gekregen.
1823–1830: reizigers en mobilisatie
Van Lennep en Van Hogendorp, 1823
Twee jonge reizigers bezoeken markt, scholen, gevangenis, Princesse-tuin en andere plekken in Leeuwarden.
John Bowring, 1828
Bowring noteert veel concrete gegevens over het stadsweeshuis, het tuchthuis, onderwijs, kleding, eten en werk.
1830: schutters vertrekken
Honderden Friese schutters vertrekken vanuit Leeuwarden met tientallen trekschuiten naar Harlingen.
1863–1898: een stad in verandering
1863: de eerste trein
Hajonides Bolman staat tussen het publiek wanneer de eerste spoorlijn van Friesland feestelijk wordt geopend.
Herinneringen aan 1880–1890
Een voormalige inwoner herinnert zich grachten, venters, waterverkopers, marktboten, trekschuiten en nieuwe technieken.
Kermis van 1898
Kermisvermaak, publiek en attracties laten zien hoe Leeuwarders aan het eind van de eeuw hun vrije tijd doorbrachten.
Ook buiten Leeuwarden
Reizigers en inwoners verbinden de hoofdstad voortdurend met andere plaatsen. Vanuit Dokkum reist Sytske in 1789 per trekschuit naar Leeuwarden om boodschappen te doen. Van Lennep en Van Hogendorp reizen verder door Friesland en Bowring bezoekt na Leeuwarden onder andere Dokkum.
- 1789: vanuit Dokkum met de trekschuit naar Leeuwarden
- Van Lennep door Friesland in 1823
- John Bowring door Friesland in 1828
Jeugdherinneringen en dagboeken uit de 19de eeuw
HaverSchmidt keek terug op zijn kinderjaren in Leeuwarden. Van Lennep en Van Hogendorp noteerden hun bezoeken aan de stad in 1823. Andere Friese dagboeken, brieven en herinneringen staan op het thematische overzicht.
Herinneringen aan Leeuwarden rond 1880-1890
Ooggetuigen van alledaagse en onrustige tijden
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Leeuwarden
Dagelijks leven
Nieuwestad rond 1790.
Haven rond 1838.
Brol rond 1900.
Gevangenis rond 1800.
Leeuwarden per eeuw
Meer ooggetuigen in Friesland
Ooggetuigen, brieven en herinneringen uit Friesland
Bronnen
De pagina verwijst naar aparte verhalen en bronpagina's. Feiten uit dagboeken, vonnissen en reisverslagen worden hier kort samengevat; langere hertalingen en citaten staan op de gekoppelde pagina's.
Bij gerechtsplaatsen wordt alleen een concrete strafplaats genoemd wanneer een vonnis of ander direct brongegeven die plaats ondersteunt.
- J.A. Mol, Galgen in laatmiddeleeuws Friesland, De Vrije Fries 86 (2006).
- Criminele sententies van het Hof van Friesland
- Roelof Storm - dagboekfragmenten 1795-1796 en 1813-1814