Toen en Toen ..
ZoekenHet verhaal van Friesland

John Bowring door Friesland, 1828 - route en kernpassages

De Britse reiziger John Bowring schreef in oktober 1828 verschillende brieven over Friesland. Deze pagina volgt de route en brengt de belangrijkste onderwerpen bij elkaar. Voor Grouw, Dokkum en Leeuwarden zijn aparte bronpagina's beschikbaar met veel meer concrete details.

10 oktober - Waaxens: wonen, eten en huishouden

John Bowring (in modern Nederlands):

Ik wilde niet alleen de steden zien, maar juist het leven op het Friese platteland leren kennen. Daarom verbleef ik in een pastorie in een dorp met maar elf huizen. Rondwandelen was lastig: wegen en voetpaden waren erg modderig en slecht.

De predikant vroeg mij langer te blijven. Ik leefde mee met zijn gezin. Het huis stond midden in een tuin. Dahlia's werden er volgens mij wel acht of negen voet hoog, terwijl de harde wind al aan de winter deed denken. De vloer bestond uit groene gebakken tegels. Het huis leek op een goede Engelse boerderij, maar was schoner en soberder gemeubileerd. Voor een huis waarin een gezin met vijf of zes kinderen kon wonen, hoorde ik een jaarhuur van ongeveer twaalf pond sterling.

Ik vroeg de vrouw des huizes naar de kosten van voedsel. Vlees kostte volgens haar ongeveer 2½ tot 3 stuivers per pond als het in het dorp verkrijgbaar was; moest het van elders komen, dan lag de prijs hoger. Kaas kostte ongeveer 2½ stuiver per pond en boter ongeveer 7 stuivers.

We stonden rond zeven uur op. Tot ongeveer tien uur bestond het ontbijt uit tarwe- en roggebrood met boter en een dun plakje kaas. Pijpen hoorden volgens mijn waarneming bij maaltijden en bezoeken. Het middagmaal bestond uit veel groenten, bereid met melk en boter, en een of twee soorten vlees. Voor het eten werd gebeden.

Bowring schrijft daarna uitvoerig over de Friese taal, Shakespeare-vertalingen van zijn gastheer en Gysbert Japicx. Die literaire uitweiding is hier samengevat, omdat zij geen verdere reis- of dagelijks-levengegevens bevat.

12 oktober - Grouw: een werkdag op de boerderij

John Bowring (in modern Nederlands):

In de zomer staat de boer volgens mijn informanten om drie uur of half vier op. Dan worden de koeien gemolken, boter gekarnd en kaas gemaakt. Arbeiders verzamelen zich rond vijf uur en werken tot acht uur. Sommige gezinnen eten dan en rusten tot tien uur; andere ontbijten om acht uur en beginnen een uur later opnieuw. Het werk loopt meestal tot zes uur 's avonds en om acht of negen uur gaat men naar bed.

Dorsers beginnen nog vroeger, soms al om twee of drie uur 's nachts, en stoppen vroeg in de middag. Het precieze dagschema verschilt per boerderij en seizoen.

Bowrings brief uit Grouw: boerenwerk, oogstfeest, kermis, huwelijk, geboorte en begraven

Oogstfeest, kermis en markt

Na het binnenhalen van de laatste oogst werd op zaterdag een feest gehouden voor de mensen die dat seizoen hadden meegewerkt. Bowring noemt gebraden schapenvlees, rozijnen, appels en pruimen, gevolgd door koffie met jenever of brandewijn. Er werd tot diep in de nacht gedanst.

Op kermissen zaten herbergen vol dansers en speelden rondreizende muzikanten. Er waren harddraverijen met versierde zwepen of sporen als prijs. Jonge stellen maakten van de kermis een uitgaansmoment en er werd thee, koffie, wijn en sterke drank gedronken. Boeren bezochten wekelijks een markt. Rond 13 mei, wanneer veel dienstboden van betrekking wisselden, trokken zij naar steden als Leeuwarden om feest te vieren.

John Bowring (in modern Nederlands):

Bowring beschreef ook een zondagsspel waarbij een kat in een ton zou zijn opgesloten. De Nederlandse vertaler corrigeerde dit al in de editie: Bowring had hier verkeerde of verkeerd toegepaste informatie gekregen. Dat verhaal gebruiken we daarom niet als feit over Grouw.

Verkering, huwelijk en geboorte

Jonge boeren bleven volgens Bowring 's avonds soms lang bij hun meisje zitten terwijl de rest van het gezin sliep. Hij beschrijft het huwelijk vervolgens vanuit het burgerlijk register: ondertrouw, de wettelijke voltrekking en daarna het feest in het huis van de bruid. Gasten namen geschenken mee; er werd gezongen en gedanst, soms tot de ochtend.

Negen dagen na een geboorte konden vriendinnen van de moeder op bezoek komen. Zelfs bij armere gezinnen, schrijft hij, stonden thee, koffie, wittebrood, koek en brandewijn met suiker en rozijnen op tafel. Bezoekers brachten zelf ook eten of drinken mee.

Begrafenis

Bij begrafenissen werden veel mensen uitgenodigd. De predikant liep voorop bij de mannen en zijn vrouw bij de vrouwen. Nabestaanden droegen zwarte kleding; vrouwen droegen grote zwarte sluiers. Als het kerkhof ver weg lag, werd de kist per wagen vervoerd. Na de begrafenis ging het gezelschap terug naar het sterfhuis voor een maaltijd. De predikant sprak en bad; daarna kwamen de pijpen op tafel en het kon laat worden.

14 oktober - Dokkum: kleding

John Bowring (in modern Nederlands):

Het meest opvallend vond ik het hoofdtooisel van de vrouwen. Het haar werd onder een zwarte muts verborgen. Daarover lag het oorijzer, bij welgestelde vrouwen van goud en bij minder vermogende vrouwen van goedkoper materiaal. Over het geheel kwam een kanten muts. Waarde en versiering verschilden met inkomen en stand.

Bowring schrijft dat dienstmeisjes jaren konden sparen voor zilveren of gouden onderdelen. Hij meende ook dat vrouwen het oorijzer vaak liever behielden dan het bij geldgebrek te verkopen. Dat is zijn waarneming en generalisatie, niet een regel die voor iedere vrouw gold.

Ook de mannen beschrijft hij: veel zwart, korte jassen en broeken en bij sommige mannen zilveren gespen of andere versieringen.

Bowrings brief uit Dokkum: kleding, gastvrijheid en zijn oordeel over de Friezen

Bowrings oordeel over karakter en drank

Een groot deel van deze brief bestaat uit brede uitspraken over eerlijkheid, gastvrijheid, moed, koppigheid en drankgebruik. Bowring presenteert die als kenmerken van "de Fries", maar zulke karakterbeschrijvingen zijn reizigersindrukken. Bruikbaar zijn de concrete observaties: bij bezoeken werd vaak drank aangeboden, pijproken was algemeen en hij hoorde oudere verhalen over vechtpartijen met messen. Zijn conclusie dat dergelijke gewelddadige gewoonten in zijn tijd sterk waren afgenomen is eveneens zijn beoordeling.

Leeuwarden: weeshuis en tuchthuis

Bowrings afzonderlijke Leeuwarder brieven beschrijven het stadsweeshuis, tuchthuis en huis van arrest zeer concreet.

20 oktober - ziekte en sterfte

Bowring schrijft dat artsen het vochtige en wisselvallige klimaat in verband brachten met verkoudheden, koortsen, borstziekten, koliek, buikloop en reumatische klachten. Zij maakten onderscheid tussen ontstekingsziekten in winter en voorjaar en zogenoemde galziekten in zomer en herfst. Tegen de laatste werd vaak kinabast gebruikt.

Voor augustus, september en oktober geeft hij historische sterftecijfers. In het arrondissement Heerenveen noemt hij 187 overledenen op 36.529 inwoners; in Sneek 275 op 45.445. Voor het arrondissement Leeuwarden noemt hij een veel hogere verhouding. Binnen dat gebied varieerden de cijfers sterk per kanton.

Deze cijfers horen bij de periode en bij de statistiek waarop Bowring zich beriep. Ze zijn niet rechtstreeks vergelijkbaar met moderne sterftecijfers.

Drinkwater

Bowring hoorde als verklaring voor ziekte dat in droge perioden sloten en vaarten laag kwamen te staan. Regenbakken konden leeg raken en arme gezinnen waren dan soms op slootwater aangewezen. Stilstaand en vervuild water werd verdacht als oorzaak van ziekte. Hij schrijft dat hij zelf voorzichtig was met water waarvan hij de herkomst niet kende.

Het is een vroeg reisverslag waarin drinkwater, armoede en gezondheid rechtstreeks met elkaar worden verbonden. De medische verklaringen zijn die van 1828 en moeten ook zo gelezen worden.

Afscheid van Friesland

Bowring sluit zijn Friese brieven positief af. Hij vertelt over ontmoetingen onderweg, onder meer in trekschuiten, en waarschuwt andere reizigers om niet te snel te oordelen. Tegelijkertijd bewijst de correctie op zijn Grouwse zondagsverhaal hoe noodzakelijk bronkritiek bij een reiziger is.

Kleding rond 1850.

Kleding rond 1850.

Friesland door de ogen van reizigers

Vergelijk deze reis met andere reizigers door Friesland.

In beeld

Kleding rond 1850.

Kleding rond 1850.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.