John Bowring in Leeuwarden, 1828
De Engelse reiziger en taalgeleerde John Bowring schreef in oktober 1828 drie brieven vanuit Leeuwarden. Hij bezocht onder meer het Nieuwe Stads Weeshuis, het tuchthuis en het huis van arrest. Zijn brieven geven opvallend veel concrete details over eten, kleding, onderwijs, werk en het dagelijkse leven binnen deze instellingen.
11 oktober: het Nieuwe Stads Weeshuis
Bowring werd rondgeleid door bestuurders van het weeshuis. Hij noteerde dat er 57 jongens en 45 meisjes woonden en dat er plaats was voor ongeveer 120 kinderen. Kinderen jonger dan zes jaar werden buiten het huis bij vrouwen ondergebracht; daarvoor werd volgens zijn opgave gewoonlijk één gulden per week betaald.
Het ontbijt bestond uit roggebrood met boter en in de winter ook koffie. Voor iedere dag van de week noteerde hij een ander middagmaal: onder meer gort, vleessoep, aardappelen, kool, groentesoep en wortelen. 's Avonds kregen de kinderen karnemelksbrij.
Weeshuis rond 1790.
Lezen, schrijven en een vak leren
De kinderen kregen onderwijs in lezen, schrijven, rekenen, vaderlandse geschiedenis, aardrijkskunde, zingen en tekenen. Jongens leerden later een ambacht in de stad en keerden 's avonds naar het weeshuis terug. Meisjes hielpen in het huishouden en bij de was en werden voorbereid op werk als dienstbode.
Een deel van het loon van werkende jongens werd voor hen in de spaarbank gezet. Meisjes mochten op zaterdag voor eigen rekening werken, maar alleen bij gezinnen die door het bestuur waren goedgekeurd.
Kleding en vertrek op twintigjarige leeftijd
Bowring beschreef vaste kledingpakketten voor jongens en meisjes. Jongens hadden onder meer twee korte buizen, twee donkerblauwe broeken, twee lichtblauwe vesten, drie hemden en twee paar kousen. Meisjes hadden eveneens schoenen, kousen en hemden, daarnaast wollen jakken en halsdoeken. Op twintigjarige leeftijd verlieten de wezen het huis. Zij kregen dan twee stel kleren en een bijbel mee; hun opgebouwde spaargeld werd eveneens uitgekeerd.
Onderwijs rond 1800.
13 oktober: werken in het tuchthuis
Bowring bezocht ook het tuchthuis. Hij noteerde ongeveer 550 gevangenen, van wie ongeveer één vrouw op vier à vijf mannen. In de werkzalen werd wol verwerkt. Gevangenen sponnen, weefden, kaardden, persten en pakten dekens die onder meer voor leger en marine bestemd waren.
De gevangenen kregen tweemaal per dag eten. Bowring noemt brood, soep en later op de dag aardappelen met vleesnat. Een deel van hun verdiensten kregen zij in penningen waarmee binnen het gesticht extra brood, kaas, boter, tabak en beperkte hoeveelheden drank gekocht konden worden.
Gevangenis rond 1800.
20 oktober: moeders met kleine kinderen in het huis van arrest
In zijn brief van 20 oktober schreef Bowring over ongeveer twaalf plattelandsbewoners die in Leeuwarden gevangen zaten nadat zij zich hadden verzet tegen het wegbrengen van een wees naar de Koloniën van Weldadigheid. Onder de gevangenen waren drie moeders met een zuigeling. Bowring vond het verkeerd dat zij samen met zwaar verdachte gevangenen werden opgesloten.
Een latere noot bij de Nederlandse uitgave vermeldt dat het Hof van Assisen in maart 1829 de betrokkenen vrijsprak van de belangrijkste beschuldigingen. Twee personen kregen nog een correctionele straf wegens mishandeling.
Bowrings Leeuwarder brieven
Bowring beoordeelde de instellingen geregeld vanuit zijn eigen ideeën over armenzorg en gevangenishervorming. De aantallen, maaltijden, kledingstukken, schoolvakken en werkzaamheden die hij noteerde geven tegelijk veel concrete informatie over het dagelijkse leven in Leeuwarden in 1828.
Verder lezen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.