Fonger de Haan: het broodoproer van 25 juni 1847
Fonger de Haan Fzn. was in juni 1847 52 jaar oud. Hij was tabakshandelaar in Leeuwarden en woonde met zijn gezin aan de Nieuweburen, wijk K nummer 200 (tegenwoordig nummer 113). Met zijn broer Wytse dreef hij een tabakshandel en -kerverij aan de Voorstreek, wijk K nummers 2 en 3.
Vrijdag 25 juni 1847
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Op vrijdag 25 juni 1847 verliet ik 's morgens om zeven uur zoals gewoonlijk mijn huis. Meteen hoorde ik dat er de vorige dag in Harlingen een oproer was uitgebroken, veroorzaakt door de hoge voedselprijzen en het drukke vervoer van boter, vee en aardappelen per stoomboot naar Londen.
Het nieuws verspreidde zich binnen zeer korte tijd onder het gewone volk. Velen voorzagen en vreesden dat het geweld ook hier in de stad navolging zou krijgen. Het was immers weekmarkt en de ontevredenheid onder het volk was de afgelopen dagen duidelijk merkbaar geweest. Zelf geloofde ik niet zo erg dat het zou gebeuren en was ik minder bang. Ik dacht steeds dat het verstandige stadsbestuur maatregelen zou hebben genomen om zoiets te voorkomen en dat het militaire garnizoen het volk wel in bedwang zou kunnen houden. Vooral ook omdat er een gevangenis was waarin zich meer dan achthonderd mannen bevonden.
Hoe gerust ik was, blijkt wel uit wat ik die marktdag deed. Voor mij als koopman beloofde het een drukke dag te worden en er moesten veel goederen worden verzonden. De gereedgemaakte pakken die klaarstonden voor verzending zetten wij gewoonlijk op schragen voor het winkelhuis op de stoep, en bij grote drukte ook voor de beide huizen. Bij regen zetten wij ze tot het vertrek van de schepen in het voorhuis van het pakhuis, wijkletter K nummer 2. Die vrijdagmorgen vielen er veel buien. De goederen waren daarom in dat voorhuis gezet.
Omstreeks tien uur kwam er een geweldige regenbui. Ik zag vijfentwintig tot dertig kerels op klompen, met witte kielen en witte broeken, onder de bomen voor het pakhuis schuilen. Dat duurde niet lang, want het regende zo hard dat een van de mannen de straat overstak en door de open deur het pakhuis binnenging om droog te staan. Vijftien tot twintig van zijn kameraden volgden hem onmiddellijk.
Ik zag dit allemaal vanuit het kantoorraam gebeuren. Toch dacht ik er geen kwaad van en was ik niet bang. Achteraf begrijp ik mezelf niet. Ik kan het alleen verklaren uit mijn onwrikbare vertrouwen in het garnizoen en mijn overtuiging dat niemand een oproer zou kunnen of durven beginnen.
Ik verliet het kantoor en ging naar het voorhuis van het pakhuis. De eerste die ik daar zag, was een zielverkoper, een man die tegen betaling plaatsvervangers voor de militaire dienst regelde. Een maand eerder had ik hem mijn huis op nummer K 200 uitgejaagd. Hij had geld van mij geëist voor een nummerwisselaar, een plaatsvervanger die ik nodig had voor mijn zoon Yde, die bij de loting was aangewezen. De plaatsvervanger was echter afgekeurd en ik had geweigerd te betalen.
Ik moest mij goedhouden, al stond de situatie mij niet aan. Volgens anderen lukt me dat gewoonlijk vrij goed. Ik liep dus tussen de mannen door, nog steeds zonder te beseffen wat de gevolgen konden zijn. Ik zag drie of vier van mijn knechten staan, afwachtend hoe het zou aflopen. Toen hadden wij het volgende korte gesprek.
Wijtze en ik: "Wat regent het verschrikkelijk! Jullie hebben groot gelijk dat jullie hier in het pakhuis komen. Hier blijf je tenminste droog."
Een van de mannen: "Dat is niks. Hadden we maar wat te vreten."
Wijtze: "Ja, dat is bedond... Jullie moeten allemaal duur eten kopen, net als ik. Maar hebben jullie geen werk? Of hebben jullie als metselaars aan het Paleis van Justitie vanwege de regen pauze?"
De man: "Werk hebben we niet, en eten nog minder. Maar zeg eens: worden de tabak, koffie en thee ook duurder?"
Wijtze: "Ben je mal? Ik denk eerder dat die goedkoper zullen worden."
Onder zulke onbeduidende woordenwisselingen gingen hoogstens tien minuten voorbij. Toen riep een kerel die met vijf of zes anderen onder de bomen was blijven staan, nu de ergste bui voorbij was, met krachtige stem: "Kameraden, voorwaarts!" Onmiddellijk verliet de groep rustig het pakhuis en trok verder. Ze lieten de vloer smerig achter, met resten van gekauwde pruimtabak en uitgespuugde tabak. We lieten dat meteen opruimen. Nu begonnen wij toch enig argwaan te krijgen.
Voor mij verliep de marktdag verder zoals gewoonlijk. Om twee uur ging ik naar huis om te eten. Na de maaltijd ging ik in de voorkamer van het achterhuis zitten. Daar hoorde ik een van de buurvrouwen, Janke V..., vrolijk in haar handen klappen en roepen: "Ziezo, de boel is aan de gang! Zo moet het gaan als wij goedkoop eten zullen krijgen!"
Ik schrok van die woorden en haastte me naar de voordeur aan de Nieuweburen. Tot mijn grote verbazing zag ik een hele drukte op straat. Geschrokken buren vertelden dat bij grutter J. Rerink de ramen waren ingegooid. De menigte was nu bezig bij P. Koumans Smeding aan het Dokkumerend. Eerder was hetzelfde gebeurd bij Jentje Wijbrandi aan de Brol.
Ik verloor geen tijd en ging naar het huis van mijn moeder, bang dat ons hetzelfde lot te wachten stond. Wij hielden ons rustig. De voordeur lieten wij open en wij sloten niet, zoals veel anderen, de luiken. Bij ons verliep alles rustig.
Intussen liepen er al talrijke militaire patrouilles door de stad. Pas toen werd de alarmtrom geroerd om de schutters op te roepen. Ook de politie was op de been.
De menigte, die zich met de huizen van Wijbrandi, Rerink en Smeding had beziggehouden, ging nu naar bakker Meindersma. De mensen eisten brood, dat hun werd gegeven. Daarna gingen zij naar Henneman en Loyinga. Beiden haastten zich grote hoeveelheden rijst, gort en bonen aan de groep uit te delen om geweld te voorkomen.
Geen bakker, kruidenier, grutter of koekbakker werd ontzien. Overal perste men etenswaren af. Bij wie weigerde, en soms ook bij wie niet weigerde, gooiden ze de ramen in.
Bij Wigersma in het Naauw nam een man een pak van zestig koeken op zijn schouder, dat klaarstond voor verzending, en droeg het de deur uit. Twee manden vol koek verdwenen op dezelfde manier.
Bij Geestman op de Tuinen stormde het volk als woestelingen achter de toonbank en roofde letterlijk alles. Er bleef geen trommel, bak, schaal met ingemaakte vruchten of zelfs koperen weegschaal over. Niets, werkelijk niets werd gespaard. Een vrouw liep de deur uit met haar schort vol kleine koekjes. Een ander droeg een trommel met het opschrift 'uleveltjes'. Weer anderen hadden anijsjes, muisjes, schalen met suikerboontjes en allerlei andere lekkernijen. Zulke schandelijke taferelen speelden zich hier en elders af.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Onbegrijpelijk vind ik dat het leger en de politie dit niet met geweld tegenhielden. Integendeel: ik heb zelf gezien dat bij Henneman soldaten op de stoep stonden om het volk uit het huis te houden. Maar diezelfde soldaten namen de petten, potten en zakken van de mensen aan, lieten ze binnen met gort of rijst vullen en gaven ze vervolgens terug.
Iets dergelijks gebeurde met politiemannen bij Bokma de Boer, bij de Lange Pijp. Een man was niet tevreden met zijn portie en gaf die terug. De politieman gaf de pet weer naar binnen en zei: "Die man moet nog wat hebben." Meteen werd aan dat verzoek voldaan.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Omstreeks vier uur ging ik zelf door de stad om alles van dichtbij te bekijken. Ik zag veel geheel gesloten huizen, talloze kapotte ramen, samenscholingen en gewelddadigheden. Op verschillende plaatsen stonden sterke wachten: twintig man voor het huis van P. K. Smeding en ongeveer dertig soldaten op de Brol. Daar was een grote menigte die zich zeer brutaal gedroeg.
De gouverneur was die ochtend na het nieuws over het oproer naar Harlingen vertrokken. Toen hij hoorde wat er in Leeuwarden gebeurde, was hij inmiddels teruggekomen. Hij ging meteen naar de Brol, ging op de stoep voor het huis van Jentje Wijbrandi staan en probeerde de mensen met woorden over te halen uiteen te gaan. Ze moesten stoppen met het plunderen van de goede burgers aan wie zij volgens hem zoveel verschuldigd waren.
Maar toen woorden niet hielpen, ging Zijne Excellentie aan het hoofd van de militairen staan en gaf de kapitein opdracht geweld met geweld te bestrijden. Die kapitein wilde niets liever. Eerst gaf hij bevel de menigte met de geweerkolven uiteen te drijven. Dat mislukte. Daarna liet hij de soldaten met gevelde geweren op het volk afstormen. Ook dat hielp niet.
Toen klonken de bevelen: "Halt! Gereed! Leg aan!" De kapitein riep: "Willen jullie weg of niet?" Als antwoord kwam alleen gejoel. Daarop beval hij: "Vuur!" De menigte stoof uiteen. Vanaf dat moment werden de plunderingen en de woede minder.
Door dat schot raakten verscheidene mensen gewond, één van hen dodelijk. Een burger, Deutscher genaamd, verloor een oor. Een kogel vloog het huis van de zilversmid Mentz binnen en schampte een van zijn bakkebaarden weg. De situatie bleef zeer zorgwekkend, maar het oproer werd minder hevig. De schutterij was inmiddels gewapend opgekomen, zodat er samen met de militairen aanzienlijk meer gewapende mannen waren.
Overal zag men schildwachten en patrouilles, groepen mensen en een woelende menigte.
De Nieuwe Toren werd geluid. Een bekendmaking van burgemeester en wethouders werd voorgelezen en door de stad rondgetrommeld. Het was verboden om met meer dan vijf personen op straat bij elkaar te staan. Wie zich verzette zou met geweld uiteen worden gedreven.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Er werd helemaal niet op de naleving van die bekendmaking toegezien. Daardoor maakte zij juist een zeer slechte indruk. Het bestuur toonde er naar mijn mening zijn angst mee. Tegen de late avond kwamen er weer meer samenscholingen. Bij enkele burgers, onder wie Ritske Smeding en Klaas T. Wijbrandi, werden de ramen ingegooid.
Toch verliep de nacht rustiger dan iemand had durven verwachten. Het volk had gehoord dat er nog scherpe patronen in de stad waren en werd voorzichtiger. Er werden vier mensen gearresteerd. Tot drie uur 's morgens hoorde men op straat nog veel rumoer, gejoel en gezang. Daarna werd alles stil.
De aanleiding tot al deze gebeurtenissen was niet alleen de duurte van de levensmiddelen. Vooral de broodprijs was de maandag daarvoor flink verhoogd, terwijl men juist op een verlaging had gehoopt. Het nieuws uit Harlingen bracht iedereen in beroering.
Toen drie Engelse kooplieden op de koemarkt veel koeien opkochten, werden zij beledigd, zij het niet erg. Ze verlieten de markt en gingen naar het huis van grutter Jentje Wijbrandi. Die man was bij het gewone volk, maar ook bij veel welgestelde burgers, om verschillende redenen weinig geliefd.
Nauwelijks waren de Engelsen binnen of de ramen werden ingegooid. Dat gebeurde niet alleen vanwege hun aanwezigheid. Wijbrandi stond ook bekend als uitvoerder van vee, groenten en voedsel naar Engeland. Bovendien klaagde men algemeen over de slechte grutterswaren die hij die winter en dat voorjaar met woekerwinsten zou hebben verkocht.
Ook P. Koumans Smeding, Wijbrandi aan het Vliet en Nollius van der Meulen aan het Vliet werden tot de handelaars gerekend die vee en levensmiddelen naar Engeland uitvoerden. Van der Meulen was zo bang dat hij met vrouw en kinderen meteen vluchtte naar de molen aan het Vliet. Hij liet huis en bezittingen aan het personeel over.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Ook bij rentenier Ritske Smeding werden de ramen ingegooid. Ik vermoed dat dit kwam doordat hij voorzitter was van de commissie voor het stadsspin- of werkhuis. Op het Vliet gebeurde verder niets buitensporigs. Dat vind ik zeer verwonderlijk.
Het was gelukkig, bijzonder gelukkig, dat de gouverneur zo onverwacht snel uit Harlingen terugkwam en door krachtig optreden een einde aan de plunderingen maakte. Zonder hem, onder het zwakke en toegeeflijke stadsbestuur, had het rampzalig kunnen aflopen.
Men was bijzonder bang voor onrust onder de gevangenen in het tuchthuis, waar bijna achthonderd 'boeven' opgesloten zaten. Maar nadat die ochtend om ongeveer half acht het bericht uit Harlingen was binnengekomen, vergaderde het bestuur van het tuchthuis al om acht uur. De bewaking werd met zestig man versterkt en om tien uur werden de gevaarlijkst geachte gevangenen in boeien geslagen. Er werden zulke verstandige maatregelen genomen dat men op dit punt weinig meer hoefde te vrezen. Dat bestuur verdient alle eer.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Wat mij vooral opvalt, is dat mijn jarenlange ervaring met arme mensen opnieuw bevestigd werd. Ik heb de arme klasse beter van dichtbij leren kennen dan veel anderen. Mijn mening is dat de grootste weldaden die men armen in het algemeen bewijst helaas niet met dankbaarheid, maar met de grootste ondankbaarheid worden beantwoord.
Kijk maar naar de beledigingen die P. Koumans Smeding meteen aan het begin van het oproer moest ondergaan. Hij staat bekend als een van de vrijgevigste inwoners van de stad en weigert haast nooit een verzoek om hulp. Zijn vrouw doet veel om zieken, kraamvrouwen en mensen die in de winter gebrek lijden te helpen. Juist onder de aanvoerders van de onrust zag men veel mensen die door hen waren geholpen.
Hetzelfde geldt voor bakker Fransen bij de Amelandspijp. Hij deelde al sinds lang voor de winter tweemaal per week belegde boterhammen uit, bestaande uit roggebrood, boter en witbrood, aan bijna vijftig mensen. Toch heeft hij onder de plunderaars heel wat ontvangers van die boterhammen gezien. Zaterdag 26 juni 1847
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Voor de nacht had ik iemand in huis genomen om ons te helpen. De voor- en achterdeur waren extra goed afgesloten. Bij iedere rondgang door de tuin gebeurde er niets. Wel hoorden wij in de eerste uren van de nacht gejuich en gezang. Soms hoorden we glas rinkelen wanneer ergens een ruit werd ingegooid. Maar bij ons bleef het stil.
's Morgens om half zeven wilde de man de deur openen om naar huis te gaan. Ik hoorde toen mensen praten en voetstappen van klompen op straat. Wij hielden ons doodstil. Door het sleutelgat van de voordeur zag ik dat er zeventien mannen voor ons huis stonden, in mijn ogen allemaal van het slechtste soort.
Natuurlijk beval ik iedereen stil te blijven. Door de kieren van de gesloten luiken van de voorkamer zag ik hoe een van de mannen repen afsneed van hele wittebroden en die aan zijn kameraden uitdeelde. Wat een treurig gezicht was dat, als je dacht aan de redenen die tot het oproer hadden geleid. Iedereen hapte gretig toe.
Na tien minuten liep de groep rustig verder. Waarheen ze gingen weet ik niet. Bij ons bleef het rustig en om negen uur ging ik zoals gewoonlijk naar mijn werk.
Al snel hoorden wij dat in de loop van de ochtend de huizen van mejuffrouw Reneman op de Tuinen en van Buma aan de Weaze waren aangevallen. Nu ging het niet meer om voedsel, zoals de dag ervoor, maar om geld. Daaruit blijkt voor mij hoe de brutaliteit was toegenomen. De honger was immers gestild, terwijl die als voorwendsel voor het oproer was gebruikt. Of de mensen geld hebben gekregen, ben ik niet te weten gekomen.
Het is genoeg om vast te leggen dat er die zaterdag verder geen enkele plundering of eis om eten plaatsvond. De dag verliep rustig. Het kwaad leek voorbij. Mijn vrouw en ik liepen zelfs door de stad, van de Hoeksterpoort tot de Vrouwenpoort, door de Grote Kerkstraat en langs andere straten, om de resten van de plunderingen te bekijken. Wij zagen niets dan gebroken ruiten en gesloten huizen. Op de Brol en bij ons aan de Hoeksterpoort stonden enkele wachten van twintig tot dertig man, maar verder was er geen volk.
De afschuwelijke bekendmaking van burgemeester en wethouders, waarin samenscholingen van vijf personen werden verboden en die zoveel kwaad had gedaan, werd vervangen door andere besluiten. Na tien uur 's avonds mochten geen twee personen samen op straat zijn en moest iedereen zonder dringende reden binnenblijven. De tapperijen moesten om negen uur sluiten. Ook werden de fatsoenlijke burgers opgeroepen de wapens op te nemen om de algemene rust te bewaren.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Die maatregelen bevielen mij uitstekend, op voorwaarde dat ze streng werden uitgevoerd. Ik geloof dat de gouverneur er krachtig aan heeft meegewerkt. Ikzelf en mijn zoon Zijtse namen, net als andere fatsoenlijke burgers, de wapens op. Met een geweer, patroontas en gordel liepen wij naar huis. Ik ging langs de Vismarkt, waar veel mensen verzameld waren die mij uitjouwden.
Deze maatregel, die naar mijn mening vierentwintig uur eerder had moeten worden genomen, nam het volk alle moed. Iedereen zag nu zijn weldoener, zijn heer of de man aan wie hij het dagelijks brood voor zichzelf, vrouw en kinderen te danken had, met een wapen in de hand. Dat bracht menige oproermaker tot inkeer.
De zaterdag en ook de volgende dagen verliepen niet alleen rustig, maar buitengewoon rustig. Ik schrijf dat aan drie dingen toe. Ten eerste waren de fatsoenlijke burgers gewapend en hielden zij in iedere wijk afzonderlijk de wacht. Dat bleef doorgaan. Ten tweede wist het volk dat in ieder deftig huis een gewapende man zat en dat het op krachtig verzet kon rekenen. Ten derde trokken na tien uur talloze patrouilles door de stad.
De ratelwacht was al om negen uur met twee- of driemaal zoveel mannen als gewoonlijk op straat. De rustbewaarders, die maar wat graag arrestaties wilden verrichten, deden eveneens hun best. Daarbij kwamen de patrouilles van schutterij en militairen, in groepen van twintig, dertig, veertig of vijftig man, die elkaar voortdurend kruisten en ontmoetten en iedereen meenamen die niet gehoorzaamde.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Dan kun je je voorstellen hoe stil het 's nachts op straat was. Er verroerde zich geen muis, want de angst zat er dubbel, ja driemaal zo diep in. Toch hoorde ik stiekem een gesprek af waarin de woorden vielen: "Voortaan is alles betaald." Een merkwaardige uitdrukking!
Het publiek werd gerustgesteld met de mededeling dat er de volgende dag, zondag, dragonders uit Deventer zouden aankomen. De gouverneur had hen laten oproepen. Maar men wist heel goed dat zij onmogelijk zo snel konden komen. Vervolgens werd maandag genoemd, terwijl men beter wist, en daarna dinsdag. Het lieve volkje hoefde dat niet te weten. Door die onzekerheid bleef het immers bang.
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
De uitkomst heeft geleerd dat de gouverneur zeer verstandige maatregelen nam. Alleen hem komt de eer toe dat aan het vervl... oproer een einde is gekomen. Als het stadsbestuur met zijn goedgelovige burgemeester aan het roer was gebleven zonder het hogere gezag van de gouverneur, dan waren de gevolgen, zo waar als ik leef, niet te overzien geweest.
Om tien uur vertrok Zijtse naar de wacht, zoals iedereen in zijn eigen wijk. Verdediging van de eigen wijk was het devies en niemand wilde buiten zijn eigen buurt of wijk dienstdoen. Het gevolg was dat er geen enkel rumoer meer ontstond, afgezien van de gebeurtenissen die ik hieronder nog wil noemen.
De nacht van zondag op maandag verliep doodstil. Dat gold ook voor de nacht van maandag op dinsdag en die van dinsdag op woensdag. Maar het volk - al betreur ik dit als christen - zal eindelijk wel hebben ondervonden dat het op de gekozen manier zijn zin niet kon krijgen.
Dat woeden, tieren, uitjouwen en ruiten ingooien is naar mijn mening werkelijk niet de juiste manier. Als men één, ik zeg één, welsprekende spreker uit eigen kring had gekozen en die door een aantal anderen had laten steunen, zoals in Sneek, dan was de stad niet aan dat rampzalige gespuis prijsgegeven.
Als eenmaal de hoofdstad Leeuwarden geplunderd was, wie kon dan de gevolgen berekenen? Gelukkig, bovenal gelukkig voor de inwoners van Leeuwarden, dat de gouverneur zo snel uit Harlingen is teruggekeerd en een einde heeft gemaakt aan de rampen die de stad boven het hoofd hingen.
Woensdagochtend arriveerden hier ongeveer vijftig dragonders en donderdagochtend nog eens zo'n aantal.
Naschrift: twee merkwaardige voorvallen
Onder de grappige voorvallen die in die dagen plaatsvonden, mogen de volgende niet worden vergeten.
Tijdens een van de nachten arresteerde een patrouille twee mensen die samen liepen, wat tegen het gemeentelijke verbod inging. Ze werden naar de hoofdwacht gebracht. Een van beiden was nogal brutaal en moest blijven. De ander werd vrijgelaten.
Een kwartier later bracht een nieuwe patrouille dezelfde vrijgelaten man terug. Hij werd opnieuw vrijgelaten. Een derde patrouille bracht hem weer binnen, waarna hij alweer werd vrijgelaten. Toen kwam er een vierde patrouille met hem, helemaal vanaf het Vliet, waar hij woonde. Men kreeg medelijden met hem, omdat hij al die keren heen en weer moest lopen, en stuurde een gewapende man mee om hem veilig thuis op het Vliet te brengen. Zo vaak kwamen de patrouilles elkaar tegen en kruisten zij elkaars routes.
Op vrijdagavond 25 juni, toen alles in rep en roer was, werd om half elf aangebeld bij de oude heer Drielsma, een rijke Jood in de Kleine Kerkstraat.
De dienstmeid ging naar de voordeur en riep: "Wie is daar?"
Het antwoord luidde: "Doe maar open."
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Ze deed werkelijk open en zag vijf of zes mannen voor de deur staan, die ik tot het uitschot van de samenleving reken.
De meid vroeg: "Wat moeten jullie hebben, zo laat in de nacht?"
"Geld om brood te kopen", antwoordden zij.
De dienstmeid liep geschrokken naar binnen en vertelde de boodschap aan de oude heer Drielsma, die van angst stond te trillen. Hij zocht in zijn zakken, gaf haar vier gulden en zei: "Geef hun dat en zeg dat ze weggaan."
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
De meid deed wat haar was opgedragen, maar de mannen zeiden: "Vier gulden van zo'n rijke man? Nee, daarmee laten wij ons niet afschepen. Er moeten nog vier gulden bij. De gift moet verdubbeld worden."
De meid liep onthutst naar binnen en bracht hun antwoord over. De oude heer Drielsma was ontsteld, of had geen guldens meer. Hij gaf haar twee zeeuwen, munten van elk twee gulden en zestig cent, en zei: "Geef hun die en zeg dat ze nu moeten weggaan."
Fonger de Haan (in modern Nederlands):
Maar de meid, die goed kon rekenen, zei tegen de mannen: "Hier heb ik nog twee zeeuwen. Hebben jullie ook vierentwintig stuivers terug?"
"Jawel", luidde het antwoord. "Die zullen we je morgenochtend bezorgen."
Tot nu toe is die belofte niet nagekomen.
Markt rond 1847.
De voedselnood en de onrust in andere Friese steden worden behandeld op de achtergrondpagina Brood- en aardappeloproeren in Friesland, 1845-1848. Ook Harlingen in de 19de eeuw en Leeuwarden in de 19de eeuw sluiten bij dit verslag aan.
Brood- en aardappeloproeren in Friesland, 1845-1848
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullingen over Fonger de Haan of het broodoproer? naar Toenentoen.nl? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.