Een prent die mij als kind bang maakte - Leeuwarden rond 1840
François HaverSchmidt (in modern Nederlands):
Ik was nog een klein kind. Op een zondagavond lag het kerkboek van mijn moeder op tafel. Ik kende het goed, met de gouden sluitingen. Bijna iedere zondag werd het gebruikt, soms meer dan eens. Ik wilde een paar bladzijden omslaan, want tussen de vergulde randen schemerde iets wat op een prent leek. En prenten trokken mij altijd aan.
Er stond inderdaad een afbeelding in het boek. Alleen begreep ik eerst niet wat ik zag. Midden op de prent zat Jezus, hoog op de wolken. De stralenkrans om zijn hoofd liet er geen twijfel over bestaan wie hij was. Om hem heen bevonden zich steeds meer mensen, in kringen die steeds verder naar buiten liepen.
Bedstede rond 1800.
De graven gingen open
François HaverSchmidt (in modern Nederlands):
Beneden op aarde stond een engel op een bazuin te blazen. Door dat geluid werden de doden wakker. Ik zag hoe zij uit hun graven tevoorschijn kwamen. Hun verspreide botten voegden zich weer bij elkaar, ze kregen opnieuw een lichaam en stegen omhoog. Engelen kwamen hen tegemoet om hen naar de hemel te leiden, bij de mensen rond de troon van Jezus.
Maar niet iedereen op de prent was gelukkig. Sommige mensen leken doodsbang voor het geluid van de bazuin. Zij hielden hun handen voor hun gezicht, zodat zij Jezus niet hoefden aan te kijken. Anderen probeerden weg te vluchten.
Dat hielp niet. Er kwamen verschrikkelijke duivels met horens en klauwen zoals wilde dieren. Die grepen de mensen vast en sleepten hen naar een open afgrond. Uit die afgrond sloegen vlammen omhoog.
Verschrikt sloeg ik het kerkboek toe.
François HaverSchmidt (in modern Nederlands):
Het was mijn eerste kennismaking met het Laatste Oordeel: de gedachte dat aan het einde van de wereld iedereen zou opstaan en door Jezus beoordeeld worden. De prent bleef mij bezighouden, ook nadat ik het boek had dichtgedaan.
Woning rond 1800.
Mijn moeder kwam aan mijn bed
François HaverSchmidt (in modern Nederlands):
Die nacht kon ik niet slapen. Mijn moeder kwam bij mijn bed. Ik vertelde haar wat mij zo bang maakte: de prent in het kerkboek. Toen probeerde zij mij gerust te stellen. Ze hield geen lange uitleg over de godsdienst, maar sprak met het vriendelijke vertrouwen waarmee alleen een moeder een kind kan troosten.
Daarna liet zij mij mijn avondgebedje zeggen. Ze gaf mij een kus. Toen viel ik in slaap, alsof er helemaal geen Laatste Oordeel bestond.
De prent verdween
François HaverSchmidt (in modern Nederlands):
Enige tijd later ontdekte ik dat de angstaanjagende afbeelding niet meer in het kerkboek zat. Er was nog maar een heel klein spoor te zien op de plaats waar iemand haar uit het boek had gescheurd.
Veel jaren later moest ik opnieuw aan dat boek denken. Ik was inmiddels predikant en vertelde de gebeurtenis bij een preek over het Laatste Oordeel. De herinnering aan de prent was gebleven, maar even duidelijk herinnerde ik mij hoe mijn moeder die nacht aan mijn bed had gezeten.
Ook de gewone dagen thuis in ons gezin in Leeuwarden zijn mij bijgebleven: de zondagavonden bij de haard, het bezoek, het schoolgaan en de opwinding voor een uitstapje.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Leeuwarden
Dagelijks leven
Haven rond 1838.
Handwerk rond 1850.
Onderwijs rond 1850.
Kinderspel rond 1850.
Keuken rond 1800.
Bronnen
- François HaverSchmidt, Het laatste oordeel, in Uit geest en gemoed (1894), blz. 253-258. Deze jeugdherinnering werd verteld in een preek die in 1892 wordt gedateerd.
- Kinderjaren in Leeuwarden (1835-1852), in Rob Nieuwenhuys, De dominee en zijn worgengel (1964), voor plaatsing in de biografie.
De tekst in kolom 2 is een moderne Nederlandse hertaling van de persoonlijke jeugdherinnering uit HaverSchmidts preek. De lange uiteenzetting over de geloofsbelijdenis die tussen twee gedeelten van zijn herinnering staat, is niet overgenomen. De gebeurtenis is niet precies gedateerd; rond 1840 is een benadering op basis van zijn geboortejaar 1835.
De beelden zijn historische illustraties en geen afbeeldingen van zijn familie of het bedoelde kerkboek.