1845-1848: honger en oproer in Friesland
In juni 1847 sloeg onrust over duur voedsel om in geweld. In Harlingen probeerden inwoners de uitvoer van aardappelen tegen te houden. Enkele dagen later werden in Leeuwarden kooplieden bedreigd, ramen ingegooid en bakkers bestolen. Soldaten en schutters werden ingezet. De gebeurtenissen worden vaak broodoproer of aardappeloproer genoemd.
De oorzaak lag niet in één slechte marktdag. Sinds 1845 had de aardappelziekte oogsten aangetast. Veel gezinnen waren afhankelijk van aardappelen en roggebrood. Toen de prijzen stegen, hadden vooral arbeiders zonder vast werk en gezinnen die van armenzorg leefden grote moeite om eten te kopen.
1845-1846: aardappelziekte en steeds duurder brood
De aardappelziekte maakte in 1845 en 1846 grote delen van de oogst onbruikbaar. De prijzen van vervangend voedsel liepen eveneens op. Ook het brood werd door de dure granen duurder. In het voorjaar van 1847 waren de voorraden van het vorige jaar bovendien grotendeels opgebruikt.
Op het Friese platteland bracht de voedselschaarste problemen die elkaar versterkten. Een slechte aardappeloogst betekende dat gezinnen meer brood nodig hadden, terwijl rogge en tarwe eveneens duur waren. De winter van 1846 op 1847 bemoeilijkte het vervoer. In het voorjaar kwamen daar zorgen over werk en inkomen bij. Wie in goede jaren al nauwelijks rondkwam, moest nu vaker een beroep doen op de bedeling, de ondersteuning van arme gezinnen.
Juni 1847: Harlingen en de aardappels voor Engeland
In Harlingen kwam de woede tot uitbarsting toen aardappelen bestemd voor Engeland vanuit de haven werden verscheept. Voor inwoners die nauwelijks eten konden kopen, was de export onbegrijpelijk. Er ontstonden samenscholingen en het kantoor en de woning van burgemeester en koopman Rodenhuis werden aangevallen.
Doeke Wijgers Hellema schreef op 26 juni in zijn dagboek wat hij over de Harlinger onrust had gehoord. Hij meldde dat de menigte aanvankelijk uit ongeveer honderd vrouwen bestond. Hij schreef over vernielde en in de haven gegooide bankbiljetten en over verdwenen waardevolle voorwerpen. Het bedrag van meer dan 100.000 gulden dat hij noemde, is een eigentijdse melding, geen door hem gecontroleerde schadeopgave.
Het provinciebestuur zette militairen in. Er kwam ook militaire ondersteuning over het water. Het optreden tegen de oproerlingen leidde tot arrestaties en zware straffen. De lokale geschiedenis van Harlingen behandelt de haven en de gebeurtenissen van 1847.
25 juni: rumoer op de markt in Leeuwarden
Op vrijdag 25 juni, marktdag, werd het onrustig in Leeuwarden. Drie Engelse bezoekers die met de stoomboot uit Harlingen waren gekomen, werden op de markt opgemerkt. Volgens de berichten liepen mensen achter hen aan, gooiden zij groenteafval en andere vuiligheid en dreven zij de mannen naar het huis van koopman Wijbrandij.
Omstreeks half twee verzamelde zich een menigte op de Brol en voor Wijbrandijs huis. Men bedreigde de Engelsen. Stenen verbrijzelden de ruiten. De burgemeester en de commissaris van politie probeerden de rust te herstellen. Het aanwezige leger kon de samenscholing niet onmiddellijk uiteendrijven.
Hellema vermeldde in zijn dagboek uitdrukkelijk dat hij die dag wegens de regen niet in Leeuwarden was. Zijn beschrijving berustte op berichten van mensen die naar de stad waren gegaan. Hij noteerde dat de toegangsstraten naar de Brol nog laat in de avond vol mensen stonden. Hij hoorde ook dat er op militairen met stenen was gegooid en dat schoten waren gevallen.
Een korte zin die hij volgens zijn bericht uit een groep mensen had vernomen, luidde:
"zoo moet het eerst komen als het te regte komen zal."
Hellema schreef daarnaast dat de kooplieden Wijbrandij, Smeding en Van Lingen ervan verdacht werden buitensporig veel te verdienen aan de dure levensmiddelen. Dat was de beschuldiging die in de stad rondging. Zij vormt op zichzelf geen bewijs voor hun werkelijke winsten.
De nacht en de volgende ochtend
De onrust hield niet bij het vallen van de avond op. Hellema hoorde dat de situatie rond twee uur in de nacht rustiger was geworden. De volgende ochtend kwamen opnieuw mensen bijeen, maar tegen de middag leek de rust teruggekeerd. Zijn bezoekers zagen beschadigingen aan enkele huizen.
Militairen en schutters bewaakten de grote pleinen en markten. Bij de schermutselingen was met scherp geschoten. In zijn aantekeningen maakte Hellema melding van kogelsporen in ramen en muren. De omvang van de gewonden en de slachtoffers was hem op dat moment niet duidelijk.
De gemeente liet verschillende deelnemers oppakken. Volgens Hellema waren vooral bakkers bij de plunderingen hun brood kwijtgeraakt. Hij beschreef het gedrag van de oproerlingen sterk afkeurend. Zijn dagboek is daardoor tegelijk een verslag van de gebeurtenissen en een bron voor het oordeel van een welgestelde tijdgenoot.
Ook elders in Friesland
Behalve uit Harlingen en Leeuwarden kwamen in juni 1847 berichten over onrust uit Workum, Bolsward, Franeker en Makkum. Voor Dokkum en Heerenveen noteerde Hellema dat hij berichten had gehoord die nog bevestigd moesten worden. Dat onderscheid is belangrijk: niet elke melding betekent dat op die plaats dezelfde plunderingen of schietpartijen plaatsvonden.
De onrust verspreidde zich langs routes waarlangs markten, schippers en kooplieden contact met elkaar hadden. De vrees dat voedsel werd weggevoerd terwijl de plaatselijke bevolking honger had, speelde in verschillende steden een rol. Niet iedere samenscholing liep uit op geweld; bestuurders hielden soldaten gereed om nieuwe plunderingen te voorkomen.
De nasleep in de zomer van 1847
Op 28 juni gelastte het bestuur van Leeuwarden dat de jaarlijkse kermis niet door zou gaan. Ook in Harlingen werd de kermis afgelast. Op 30 juni zag Hellema vijftig dragonders richting Leeuwarden marcheren. Op 3 juli schreef hij dat winkels weer open waren, maar dat patrouilles te paard en te voet door de straten trokken.
Het voedsel bleef duur. In juli werden aardappelen voor hoge prijzen verkocht en opnieuw ontstonden geruchten dat handelaren partijen opkochten om ze via andere havens naar Engeland te brengen. In oktober hoorde Hellema jongens bij de Hoeksterpoort naar een kudde kalveren roepen:
"Al weder naar Engeland"
Dat verwijt was gericht tegen de uitvoer van landbouwproducten. Zelfs maanden na de rellen bleef de export een onderwerp van wantrouwen. In dezelfde oktoberaantekening noteerde Hellema dat goede aardappelen twee gulden per korf kostten. Hij vermeldde daarbij dat het graan op sommige boerderijen juist zo overvloedig was geoogst dat het buiten moest worden opgestapeld.
1848: de sociale crisis loopt door
De uitzonderlijk hoge voedselprijzen van 1847 namen niet van de ene dag op de andere af. Het herstel van oogsten bracht verlichting, maar werkloosheid, schulden en afhankelijkheid van armenzorg bleven voor veel gezinnen bestaan. In 1848 kwam daar landelijke politieke onrust bij. De grondwetsherziening van dat jaar volgde op een andere, bredere politieke crisis en was niet eenvoudigweg het gevolg van de Friese voedselrellen.
De tabakshandelaar Fonger de Haan was die vrijdag in Leeuwarden aanwezig. Hij beschreef onder meer de gesprekken met werkloze mannen in zijn pakhuis, de plunderingen van winkels en het optreden van soldaten. Zijn volledige ooggetuigenverslag over het broodoproer in Leeuwarden is afzonderlijk in modern Nederlands beschikbaar.
Ooggetuigenverslag over het broodoproer in Leeuwarden
Andere plaatsen in dezelfde periode
Na de voedselrellen volgde een lange juridische nasleep. In Harlingen werden verdachten naar Leeuwarden gebracht, gratieverzoeken beoordeeld en in december 1847 nog openbare straffen uitgevoerd. De arrestaties en vonnissen en de geseling op het Harlinger schavot hebben ieder een afzonderlijk verhaal.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullingen of een historische bron over de voedseloproeren? naar Toenentoen.nl? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.