Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890

Stad, grachten en water

Een anonieme Leeuwarder schreef deze jeugdherinneringen in 1943 op.

Brug rond 1895.

De schrijver noemt het dempen van grachten, de pompen aan de singels en de komst van de waterleiding.

Vliet rond 1900.

De stad, de grachten en de veranderingen

• Vroeger groef men in Leeuwarden, net als elders, grachten en sloten voor het verkeer. Later werden die juist weer gedempt, óók voor het verkeer, maar nu om gemakkelijker door de stad te kunnen rijden. Aan die dempingen danken we sommige brede straten.
• Ik herinner me niet meer dat de Eewal en het Herenwaltje werden gedempt. Wat ik me wél goed herinner, is het dempen van het Zwitserswaltje en van de Tweebaksmarkt en Turfmarkt, met het bekende smalle bruggetje bij de zeepziederij van Waller Zeper, haaks op de trapjesbrug over de Tuinen.
• Ik herinner me ook nog heel goed dat het Nieuwe Kanaal werd gegraven en dat de doorbraak van de Grachtswal in de richting van de Wijbrand de Geeststraat tot stand kwam. Daarvóór speelden wij veel "in de bocht" en op de grote blauwe stenen aan de walkant tegenover de steenhouwerij op de Grachtswal.
• Tussen de stad en de Grachtswal, die toen nog echt buiten de stad lag, voer een klein veerpontje. Op die plek ligt nu een elektrische brug.
• Op de Grachtswal stonden enkele woonhuizen met daarboven graanzolders. Om die zolders te bereiken, mochten er dag in dag uit grote staande ladders tegen de huizen op het trottoir blijven staan.
• Verschillende huizen die direct aan het trottoir stonden, hadden vroeger luiken. Die werden elke avond gesloten als beveiliging tegen inbraak. Zonneblinden waren gemaakt van schuin geplaatste houten latten en deden ongeveer hetzelfde werk als de latere jaloezieën.
• Van eenrichtingsverkeer was nog geen sprake. Wel zag je op verschillende plaatsen bordjes met het opschrift: "Stapvoets rijden". Hier en daar viel zo'n oud bordje later nog lang te ontdekken.

Water, pompen, waterverkoop en ijs

• Op het bolwerk tussen Westerkade en Westerplantage stonden vroeger grote stadspompen. Ook aan de Oostersingel, tegenover de kazerne, stond zo'n grote pomp. Die stonden in verbinding met de zoetwatervijvers aan de Westersingel en Oostersingel.
• Vlak bij de pomp aan de Oostersingel stond het door ons jongens zo gevreesde "Kruithuisje". Dat gaf die plek iets geheimzinnigs en dreigends.
• Uit de zoetwatervijvers werd in de winter ijs gehaald. Dat werd in gezaagde blokken uit het water genomen en daarna per wagen of per schuit vervoerd naar bierkelders op het Herenwaltje.
• Later kreeg Leeuwarden waterleiding. Ik meen dat dit in 1888 was. Dikke buizen werden toen in de grond gelegd. Daarbij speelde de schutterijmuziek de mars van Düppeler Schansen, met de bekende spottende woorden: "Keesje, je hebt er water bij gedaan."
• Vóór de komst van de waterleiding waren er ondernemende straatventers die water verkochten. Ze liepen rond met de roep: "Haal ie water!" Een emmer kostte 2 of 3 cent. Op de tonnen stond geschilderd: "gegarandeerd".
• Mensen die geen regenwaterbak met filter hadden, kochten dat water. Ook wie in droge zomers een lege regenbak had, moest water kopen. Een "gang" betekende twee emmers.
• Iedere zaterdag werd huis aan huis het trottoir, dat uit kleine slechtsteentjes bestond, geschrobd. Daarvoor werden veel emmers water met een puthaak uit de gracht gehaald. Wij jongens gooiden die gevulde emmers nog wel eens om. Handige dienstmeisjes gooiden ons dan voor straf de natte dweil in het gezicht.

Straatverlichting, techniek en nieuwe uitvindingen

• Veel mensen zullen zich nog herinneren dat alle straatlantaarns iedere avond door mannen met ladders werden aangestoken. Vroeg in de ochtend maakten diezelfde mannen hun ronde weer om de lichten uit te draaien. Bij voldoende maanlicht bleven de lantaarns uit.
• Na de zogeheten vleermuizen of ballonnetjes kwamen de gloeikousjes. Van elektrisch licht was toen nog geen sprake.
• De eerste glazenwasser in Leeuwarden baarde veel opzien. Hetzelfde gold voor een stofzuigmachine die op straat stond te stampen, terwijl grote slangen over de weg en onder de ramen door de kamers in werden gelegd. Dat bestaan was maar van korte duur.
• Een telefoon was een zeldzaamheid. Ook een schrijfmachine werd als iets heel bijzonders gezien. Men dacht toen nog dat die de copieboeken met oliebladen en vloeipapier nooit zou verdringen. Een geschreven brief bleef voor velen het enige echte.
• Klerken zaten op hoge krukken aan hoge lessenaars met schuine kleppen. Zij gebruikten zandkokers om de inkt te drogen. Vulpennen bestonden nog niet.

Andere herinneringen

Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890: Markten, handel en werk

Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890: Schuiten, treinen en nieuw vervoer

Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890: Spelen, school en gezin

Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890: Vrije tijd, feesten en gebeurtenissen

Overzicht van alle thema's