Mijn jeugd in Leeuwarden rond 1880-1890

Markten, handel en werk

Een anonieme Leeuwarder schreef deze jeugdherinneringen in 1943 op.

Op vrijdag lagen marktschepen bij de stad. Bij de Waag werden vaten boter naar schepen gebracht en op straat liepen visverkoopsters.

Markten, venters en handel op straat

• Op de Voorstreek, bij de pijp tegenover de Koningstraat, stonden dikwijls grote kuipen met levende zoetwatervis te koop. Vroeger was daar de vismarkt.
• Zoals vroeger met witte zandraapjes werd gevent, in grote platte manden die aan een juk werden gedragen, zo liepen dezelfde vrouwen ook met zeevis door de stad. Zij riepen dan met een schelle stem: "schelvis, schelvis!" of met een mooie uithaal: "zeeskol, zeeskol!"
• Tot een aantal jaren daarvoor vormden de visvrouwen nog een soort eigen gilde, vooral rond nieuwjaar.
• Op vrijdag was het op de Brol en de Kelders, waar toen nog trapjes naar de kelders van de bewoners waren, erg druk. Daar stonden veel marktlieden met een ellestok, terwijl op de grond grote hoeveelheden knopen, linten en andere koopwaar lagen uitgespreid.
• Aan de smalle zijde van de Nieuwestad lag een drukke vleesmarkt. Vooral in de zomer hadden de vliegen daar veel plezier van. In de laatste tijd werd daar trouwens niet altijd het beste vlees verkocht.
• Op de Lange Pijp was op vrijdag gewoonlijk ook de bekende markttype Jacob Hollander te vinden. Hij liep in geklede jas en met hoge hoed en gold als specialist in het laten verdwijnen van likdoorns en dergelijke ongemakken.
• Bij de Waag was een drukke vogel- en kippenmarkt.
• Op de gevels van sommige huizen hingen bordjes met teksten als: "Hier gladmagelt men", "Water en vuur te koop" en "Morgenwekker". Zulke bordjes hoorden toen gewoon bij het stadsbeeld.
• Regelmatig werd er ook gevent met schapekaasjes van 10 cent, met garnalen in blauwe kruiwagens en met een klein soort aardbeien dat in zogeheten "koppen" werd afgeleverd.
• Bij de meeste bruggen en pijpen stond vaak een klein kraampje, een "diske", waar allerlei snoepgoed werd verkocht. Daar kon je ook grote wortels kopen voor een halve cent. Zonder dat we het wisten, kregen we zo onze vitaminen binnen.
• Op warme dagen kwamen er ijsmannetjes met fraai versierde wagentjes door de stad, voorzien van een klein belletje. Zij verkochten porties vanille-ijs aan huis voor 10 cent per portie. In veel gezinnen gold dat als een echte traktatie.

Handel, boter, aardappelen en aanvoer uit de provincie

• Op vrijdag kon men aan de onderwal bij de Beurs steeds minstens drie vrij grote schepen zien liggen, zwaar beladen met vaten boter.
• Die boter werd met lorries uit de Waag aangevoerd. De schepen vertrokken dezelfde dag nog naar Harlingen, vanwaar de boter bestemd was voor Engeland.
• Het was bij sommige families de gewoonte om, zodra de nieuwe aardappeltjes werden aangevoerd, die al in de vroege ochtend op de Berlikumermarkt te gaan halen.
• Bij de Prinsentuin had een grote Duitse Rijnsleepaak, beladen met allerlei kruiken en potten, een vaste ligplaats. Ook werd daar eau de cologne verkocht.

Turf en brandstof

• Wanneer er brandstof als wintervoorraad moest worden opgeslagen, en anthraciet nog onbekend was, betekende dat de avond tevoren: vroeg naar bed, zodat men de volgende morgen vroeg kon beginnen.
• De turfschippers brachten baggelaarturf aan. Die werd ofwel met gevulde manden naar binnen gesjouwd, ofwel, als de gelegenheid er was, omhoog gehesen.
• Voor dat hijsen gebruikte men een katrol en zware hijstouwen. De katrol werd vastgemaakt aan een grote balk die uit het dakvenster naar buiten stak.
• Bij grote gestichten en openbare gebouwen waren het de stadsturfdragers die het werk deden. Zij droegen een koperen herkenningsteken.
• Dat turven duurde soms weken achtereen. Uit de in de nabijheid liggende turfschepen werd de turf eerst in grote handwagens met diepe bakken gebracht.
• Daarna werd de turf in tonnen overgedaan en zo gemeten. Vervolgens stortte men de turf in grote manden.
• Die manden werden dan naar de zolders gehesen, of door twee turvers aan een stevige stok gedragen. Die turfdragers waren altijd in een blauwe onderbroek gekleed. Dat beeld is me altijd bijgebleven.
• Op de Kaai, bij de kazerne, lagen geregeld grote, zwaar geladen turfschepen.

Werk op straat en opvallende beroepen

• In de zomer kon men geregeld een heel leger wiedsters zien, met grote strohoeden op en bewapend met een stomp mes. Daarmee verwijderden ze het gras en onkruid tussen de straatstenen.
• Toen er nog geen fietsen en auto's waren, gingen de meeste dokters per koets op pad. Als er zo'n rijtuig voor het huis van een vriend of buurman stond, werd al gauw met bezorgd gezicht gevraagd wat de dokter had gezegd. En als er zand werd gestrooid, was er vaak sprake van doodsgevaar. Onze huisdokter droeg altijd een hoge hoed en trakteerde ons kinderen op flikjes uit een platte zilveren doos.
• In het voorjaar werd vooral de omgeving van het station volgens ons "onveilig" gemaakt door het grote aantal hannekemaaiers in hun rode baaien hemden en met zeisen. Zij kwamen meestal uit West-Duitsland om zich in de hooiperiode bij de boeren te verhuren.
• Bij de Vlietsterbrug stond een zogeheten leugenbank met een zakkendragerswacht. Daar brachten losse sjouwerlieden vele wachturen door, terwijl er sterke verhalen werden verteld.

Dagelijkse boodschappen, maten, geld en belastingen

• De melkboer kwam 's morgens tussen zeven en acht uur en 's avonds tussen zes en zeven uur.
• Eieren werden verkocht per snees, dus per twintig stuks. Roggebrood werd per kwart verkocht en beschuiten per verpakking.
• Men sprak vaak van "zoveel en zoveel de halve stuver", waarmee 2½ cent minder werd bedoeld dan het genoemde bedrag. Ook woorden als stoter en schelling waren nog heel gewoon in de spreektaal.
• De prijs van sigaren lag veel lager dan later. Men kocht ze voor 8, 6 of 5 stuks voor een dubbeltje, soms 4 voor 10 cent. Een rijke jongen trakteerde wel eens op een sigaar van 3 of zelfs 4 cent. Dat gold als pure weelde.
• Hondenbelasting, vroeger 3 gulden, werd betaald tegen inwisseling van een penning die elk jaar veranderde en aan de halsband van de hond moest worden bevestigd.
• Wie herinnert zich niet de zogeheten stuiverse deurwaarder, die de "waarschuwingen voor belastingbetalers" rondbracht? Dat document kostte toen 5 cent.

Andere herinneringen

Overzicht van alle thema's