Leeuwarden, 15 november. In de nacht van afgelopen maandag op dinsdag, om twaalf uur, brak hier in het Landschaps Tucht- en Werkhuis zo'n razende brand uit, dat zelfs de oudste inwoners zich niet konden herinneren hier ooit iets dergelijks te hebben gezien. Voor zover de omstandigheden nu bekend zijn, is het volgende gebeurd.

Nauwelijks had het akelige geroep van "Brand! Brand!" geklonken en waren de mensen in grote ontsteltenis bijeengestroomd, of men zag al gloeiende rook, die als een vurige wolk de stad bedekte. Meteen daarop volgden verschrikkelijke vlammen, die aan alle kanten uit de vensters sloegen en door de daken braken. Het onheil werd het eerst opgemerkt boven de waag van het tuchthuis, waar de gevangenen werkten. Daar bleek het vuur meteen zo hevig, door de grote hoeveelheid brandbaar materiaal zoals wol en brazielhout, dat men de moed haast moest opgeven het zo snel te kunnen blussen.

Het tuchthuis was eerder ook het toneel van de uitbraakpoging van negen gevangenen op 8 april 1738. De mannen maakten een ondertekende afspraak, namen sleutels af en sloegen met balken op de deuren.

Het angstige geschreeuw en het akelige gekerm van de gevangenen, die ieder ogenblik een ongelukkige en pijnlijke dood tegemoet konden gaan, keerden de mensen die waren toegestroomd om de brand te blussen bijna de maag om. Enkele van deze ongelukkigen, naar men zei vijf in getal, verbleven in een hoek van het gebouw tegen het Blokhuis aan. Er was daar geen opening of deur waardoor zij konden ontsnappen, behalve via de waag. Maar die stond al van binnen en buiten als een hel in brand.

Men zag die ongelukkige gevangenen hun handen door de tralies steken. Half verstikt door de rook konden ze geen geluid meer maken. Kort daarna verbrandden ze onder het gloeiende puin.

De overige mannelijke gevangenen werden door een andere deur uit hun cellen gelaten en naar het achterste gedeelte van het gevangenhuis gedreven. Daar werden zij tussen zware muren bewaakt.

Intussen had men zo snel mogelijk van alle kanten de brandspuiten aan het werk gezet. Maar de brand vrat als een lopend vuur langs de dakspanten, greep de zoldervloeren aan en verspreidde zich naar rechts en links door de vleugels van het gebouw. Aan de ene kant vlogen de stapels brandhout in brand, aan de andere kant een berg turf van wel twintig schuiten. De vlammen sloegen als torens hoog de lucht in. Door de sterke zuidoostenwind dreven de vonken als een gloeiende regen over de stad, zelfs tot aan de andere kant.

Het werd meer dan tijd de overige gevangenen uit het gebouw te halen. Terwijl het vuur naderde, verdubbelden zij hun jammerlijke gekerm. Van buiten brak men een gat door een muur die anders niet te doorbreken leek. Tegelijkertijd beukte men van binnen met grote balken tegen de zware deuren. Zo werden de mannelijke gevangenen ten slotte door de binnendeuren bevrijd. In de verwarring zagen sommigen kans om weg te komen.

De vrouwelijke gevangenen werden intussen via de andere vleugel naar buiten gelaten. Sommigen sprongen, voor zover men wist, in hun poging zichzelf te redden van boven naar beneden. Een aantal brak daarbij ongelukkig een arm of een been. Een van de vrouwen kreeg de vallende ziekte. Men vreesde dat zij onder het puin was achtergebleven.

Om drie uur zag men het prachtige, grote gebouw al aan alle kanten, boven en beneden, gloeien. Alle inspanningen om het te redden waren vergeefs. Men kon alleen nog proberen de gebouwen ernaast nat te houden en te beschermen. Als die ook door het vuur waren gegrepen, zou een heel deel van de stad door een nog veel grotere ramp zijn getroffen.

Het Blokhuis had al vlam gevat. Maar naast God waren het de onbegrijpelijke moed en ijver van de mensen bij de brandspuiten, het verstandige beleid en de leiding van de brandmeesters en opzichters en de hulp van de wacht houdende en meewerkende soldaten die verdere uitbreiding verhinderden. De mensen die zich daarbij bijzonder hadden onderscheiden, verdienden volgens de schrijver een beloning, zodat anderen bij een onverwachte ramp even ijverig zouden optreden.

De Voorzienigheid gaf de benauwde mensen gelegenheid weer adem te halen: de wind draaide naar het zuiden en het westen. Daardoor verminderde het gevaar voor het Blokhuis, het stadsturfhuis en het munitiehuis. De brandweerlieden hoefden zich toen vooral nog bezig te houden met het timmerhuis en een grote hooischuur. Die waren al met natte zeilen afgedekt.

Tegen het aanbreken van de dag was het bijna honderd jaar oude gebouw tot aan de grond verwoest. Het grootste gevaar lag met de gloed onder het puin en was bedwongen. Men vreesde nu niet meer dat het vuur zich verder zou verspreiden, al waren de vlammen en de gloed nog niet uit. Waarschijnlijk zou het nog wel enkele dagen duren voordat de plek was afgekoeld. Men moest vooral opletten dat instortende muren geen nieuwe ongelukken veroorzaakten. Daardoor waren al twee mensen ernstig gewond geraakt.

De aangerichte schade was aanzienlijk. Waardoor deze verschrikkelijke brand was ontstaan, wist men nog niet. Zeker, schreef de berichtgever, sommige ongelukken gebeuren door gebrek aan voorzorg. Maar veel andere ontstaan door omstandigheden die geen mens ter wereld kan voorkomen.

Iedere goede inwoner en ieder huishouden moest er daarom voor zorgen dat men zich bij zo'n ongeluk - moge God het verhoeden - tenminste niet hoefde te verwijten dat men onvoorzichtig was geweest. Dan kon men zich in het andere geval gemakkelijker naar het gebeurde schikken en troost vinden.