Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

De verklaring van getuige Allert Pytters van herberg Het Zwartkruis (Bergum 1795)

Allert Pytters (in modern Nederlands):

Ik ben Allert Pytters, kastelein in het Zwart Huis aan de Zomerweg te Bergum. Ik ben 51 jaar oud. Op 10 september 1795 werd ik als getuige gehoord over de diefstal bij mijn herberg. Ik legde mijn verklaring onder ede af.

Allert Pytters, kastelein in het Zwart Huis

Allert Pytters (in modern Nederlands):

Afgelopen maandagavond kwam ik thuis. Bij mijn stoep zaten Johannes Tjibles en Jan Gerrits. Voor de deur stond een paard met een . Met die sjees waren Oeble Beernts en Gerrit Johannes gekomen.

Ik zag dat Gerrit Johannes bij de sjees stond. Hij ging in de sjees en haalde uit een bundel met geld acht goudguldens. Die bundel lag in de kist van de sjees. Daarna ging hij met het geld het huis in om het te betalen. Dat was de rekening voor wat er in de herberg was gedronken.

Terwijl ik voor het paard stond, zag ik dat Oeble in de sjees ging. Hij stond met één voet op de tree en met de andere voet in de sjees. Daar deed hij iets. Ik hoorde toen meer dan eens geld rammelen.

Oeble kwam meteen daarna uit de sjees. Hij vroeg om een emmer om zijn paard te laten drinken. Ik pakte een emmer en wilde water halen, maar Oeble nam de emmer zelf over. Hij ging ermee naar de dobbe om water te halen.

Volgens mij bleef hij daar veel langer mee bezig dan nodig was. Toen Oeble met de emmer bij mij vandaan liep, zag ik duidelijk dat zijn linker broekzak zwaar naar beneden hing.

Daarna raakten Gerrit, Oeble en de anderen erbij betrokken. Gerrit ging naar de sjees en keek eerst nog eens of zijn geld er nog was. Toen merkte hij dat het geld weg was.

Allert Pytters (in modern Nederlands):

Ik en de anderen die erbij waren, doorzochten de sjees. Wij vonden geen geld. Wij hielden Oeble voor de man die het geld had meegenomen, vooral omdat niemand anders bij de sjees was geweest.

Allert Pytters (in modern Nederlands):

Wij probeerden Oeble eerst met woorden tot een bekentenis te brengen. Daarna probeerden wij het met wat hardere middelen. Maar het hielp niet. Oeble bleef alles ontkennen. Hij bleef onder dit alles zeer rustig. Hij ging zelfs op de grond liggen en liet zich vrijwillig onderzoeken.

Herberg rond 1800.
Herberg rond 1800.

Uiteindelijk vertrokken Oeble en Gerrit weer. Enkele minuten later zochten wij nog eens in de dobbe en in de omgeving daarvan. Toen kwam Gerrit Johannes te voet weer bij ons terug.

Gerrit vroeg of er ook ruiters waren geweest. Wij antwoordden dat wij geen ander hadden gezien dan die ene man die kort daarvoor voorbijgereden was.

Omdat het donker was, konden wij toch niet verder zoeken. Wij gingen samen het huis in. Daar bedachten wij dat Oeble misschien nog terug zou komen om het geld op te halen, als hij het ergens in de buurt had verborgen.

Gerrit Johannes ging daarom weer naar buiten. Hij ging bij de buitentafelbanken liggen om op te passen. Maar hij viel meteen in slaap. Hij snurkte zo hard dat wij hem binnen in huis konden horen.

Daarom haalden wij hem naar binnen. Wij legden hem in het stro, zodat hij zijn roes kon uitslapen.

De volgende morgen ging ik vroeg met Gerrit Johannes kijken of wij een spoor konden vinden.

Uiteindelijk vonden wij het spoor van een sjees. Het wielspoor stond op de weg, maar liep maar een paar stappen verder en keerde toen weer om.

Ook bij het hek van het land van Dirk Jeens konden wij duidelijk zien dat de sjees daar had gestaan en ook weer was omgedraaid. Dat hek lag tussen mijn huis en de pijp. Met de pijp werd waarschijnlijk een waterdoorlaat of bruggetje bedoeld.

Vanaf die plaats liepen langs de weg, naast de sloot, lange en smalle voetsporen heen en weer.

Bedstede rond 1800.
Bedstede rond 1800.

Allert Pytters (in modern Nederlands):

Ik zag ook enkele gaten in het spoor van de sjees. Volgens mij waren die gemaakt door uitstekende nagels in de ijzeren randen van de wielen. Ik twijfelde er niet aan dat de wielen van de sjees van Oeble er zo uit zouden zien.

Meer weet ik hierover niet.

Daarmee sloot ik mijn verklaring. De verklaring werd aan mij voorgelezen. Daarna bevestigde ik die en ondertekende ik haar eigenhandig.

Bergum, 10 september 1795.

Allert Pieters

Lees ook:De getuigeverklaring van Antje Alders (16)

De getuigeverklaring van Antje Alders (16)

Zo zou het Zwartkruis er later, in 1849, uit gezien kunnen hebben.

Toelichting bij enkele woorden

Een sjees was een licht rijtuig op twee wielen, meestal getrokken door één paard.

Een dobbe was een poel of waterplas waar water gehaald kon worden.

Het gelag was de rekening voor wat er in de herberg was gedronken.

Met de pijp werd waarschijnlijk een waterdoorlaat of bruggetje bedoeld.

In de oude tekst wordt Allert Pytters “” genoemd. Daarmee wordt de persoon bedoeld die de verklaring aflegt. In deze moderne versie is dat vervangen door “ik”, zodat de tekst als getuigenverklaring blijft lezen.

De verklaringen over de geldvermissing in 1795

Over het verdwenen geld bij herberg Het Zwartkruis zijn verschillende verklaringen bewaard. De aanwezigen beschreven ieder wat zij zagen en hoorden.

Andere zaken op dezelfde locatie

Allert Pytters: van Hooggeesten naar Het Zwartkruis

Zeer waarschijnlijk dezelfde persoon: In 1771 staat Allert in zijn 27ste of 28ste levensjaar; in 1795 noemt de kastelein zich 51 jaar. Naam, streek en leeftijd sluiten nauw op elkaar aan. De koppeling volgt ook de door de samensteller opgegeven identificatie. Een geboorte- of huwelijksinschrijving is in deze ronde niet opnieuw onderzocht. Zijn rol verandert van aangever na een inbraak naar getuige bij de herberg.

Deze mensen in andere verklaringen

Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.

1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis

1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis

Woning 1850.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Bergum

Noord-Bergum.

Noord-Bergum 1811-1832.

De originele getuigeverklaringen.

1795: De getuigeverklaringen 1

1795: De getuigeverklaringen 2

1795: De getuigeverklaringen 3

1795: De getuigeverklaringen 4

1795: De getuigeverklaringen 5

1795: De getuigeverklaringen 6

1795: De getuigeverklaringen 7

1795: De getuigeverklaringen 8

1795: De getuigeverklaringen 9

1795: De getuigeverklaringen 10

1795: De getuigeverklaringen 11

1795: De getuigeverklaringen 12

1795: De getuigeverklaringen 13

1795: De getuigeverklaringen 14

1795: De getuigeverklaringen 15

1795: De getuigeverklaringen 16

De Franse tijd.

De soldaten van Napoleon waren in Nederland van 1795 tot 1813. De verklaring van Allert Pytters werd afgelegd in 1795, het jaar waarin de Franse tijd in Nederland begon.

Over herberg Het Zwartkruis

De Friese steden

Het dagelijks leven in Friesland rond 1800

Sneek aan het eind van de 18de eeuw.

Misdaad en straf rond 1800.

Dagelijks leven

Herberg rond 1800.
Herberg rond 1800.
Herberg rond 1800.
Herberg rond 1800.
Geld rond 1770.
Geld rond 1770.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.

Verantwoording van de tekst

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.

    Meer over het dagelijks leven

    Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw

    Bataafse en Franse tijd