Hardegarijp 1808 - Goud, zilver en boeken uit het huis van Reitsma - Toenentoen
De diefstal in de herberg: de verklaring van getuige Jan Gerrits (Bergum 1795)
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Ik ben Jan Gerrits, vrijgezel en koopman te Bergum. Ik ben 20 jaar oud. Ik ben als getuige opgeroepen en gevraagd naar wat er is gebeurd.
Ik verklaar dat ik afgelopen maandagavond, 7 september, omstreeks acht uur bij het huis van Aldert Pieters kwam. Hij was kastelein in het Zwart Huis onder Bergum.
Ik had onderweg al vrij veel geluid en geschreeuw bij dat huis gehoord. Ik was nieuwsgierig en wilde weten wat daar aan de hand was. Daarom ging ik bij Aldert in de stoep zitten.
Enige tijd daarvoor had Johannes Tjibles, die naast Aldert woonde, mij ook al gevraagd wat er te doen was. Ik antwoordde dat ik had gezien dat de huisvrouw van Aldert en Gerrit Johannes ruzie hadden.
De vrouw riep: “Waar is je geld? Ik heb het niet.”
Ik, Johannes Tjibles en de vrouw antwoordden Oeble dat wij geloofden dat hij het geld wel had. Daarop zei Oeble: “Als ik het dan heb, kom dan voor mij”, en meer van zulke woorden.
Daarna besloten Johannes Tjibles en ik om, in het belang van de zaak, zo goed mogelijk met Oeble te praten. Wij wilden hem ertoe brengen te bekennen, als hij het geld inderdaad uit de sjees had genomen.
Wij waren daar voor onszelf genoeg van overtuigd. Maar hoezeer wij hem ook aandrongen, Oeble bleef ontkennen.
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Oeble bleef ontkennen en wilde de fout niet toegeven. Hij zei dat, als hij en Gerrit samen bij de sjees hadden gestaan, wij het ook wel konden weten.
Ik vertrouwde dat niet. Daarom sprong ik op, samen met Johannes Tjibles. Ik zei tegen Oeble dat wij zoiets niet wilden horen. Wij waren wel in de stoep geweest, maar niet bij de sjees.
Daarna zochten Johannes, ik en de anderen in de dobbe. Maar omdat het al donker was, vonden wij niets.
Toen besloten wij Oeble nog wat steviger aan te pakken. Ik zei tegen hem dat hij heel goed wist dat wij niet bij zijn spullen waren geweest. Ik wilde niet horen dat hij ons daarvan beschuldigde.
Ik pakte hem toen aan en smeet hem op de grond. Oeble bleef stil liggen. Hij liet zich vrijwillig onderzoeken, maar er werd niets bij hem gevonden.
Uiteindelijk gingen Oeble en Gerrit Johannes weg. Wij gingen toen samen nog eens zoeken, maar vonden niets.
Terwijl wij daarmee bezig waren, reed een ruiter voorbij naar Buitenpost. Niet lang daarna kwamen Oeble en Gerrit weer terug. Alleen Gerrit kwam te voet naar ons toe. Hij vroeg of er ook ruiters waren geweest.
Wij antwoordden dat er maar één ruiter was geweest, die door ons niet was herkend.
Gerrit ging toen met ons het huis in. Terwijl wij met elkaar praatten, zei hij dat hij misschien wel weer terug zou kunnen komen om het geld te halen, als het daar ergens was verborgen.
Daarom werd besloten dat Gerrit buiten bij een buitentafelbank zou gaan liggen om op te passen.
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Maar Gerrit lag daar nog maar nauwelijks, of hij snurkte zo hard dat wij hem binnen in huis konden horen. Hij was behoorlijk dronken. Daarom hebben wij hem in de stal gelegd.
Johannes en ik gingen daarna weg. Een tijdje later hoorden wij iemand aankomen. Wij dachten dat Oeble misschien terug zou komen. Daarom bleven wij staan om dat af te wachten.
Maar het bleken Jan Teunis en zijn vrouw te zijn. Zij reden met een wagen met stro naar huis. Zij kwamen van Kollumerzwaag.
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Johannes en ik vroegen hun toen of zij ook iemand met de sjees hadden ontmoet.
Zij zeiden dat zij Oeble direct aan de andere kant van de Zwarte Tille met de sjees waren tegengekomen.
Oeble had hun met enkele Franse vloeken gezegd dat hij de zweep kwijt was.
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Johannes en ik konden niet begrijpen dat Oeble in zo korte tijd met de sjees nog maar zo’n klein stuk had afgelegd. Het was immers ongeveer een half uur geleden dat hij bij Aldert was vertrokken.
Dit bevestigde voor ons des te meer het vermoeden dat Oeble terug was geweest om het geld weer op te halen.
De volgende morgen ging ik op die plaats weer langs de sloot bij de dobbe kijken. Op de weg zag ik duidelijk grote en lange voetstappen heen en weer.
Die voetstappen kwamen zeer goed overeen met de schoenen die Oeble aan had gehad.
Jan Gerrits (in modern Nederlands):
Meer wist ik hiervan niet.
Daarmee sloot ik mijn verklaring. De verklaring werd aan mij voorgelezen. Daarna heb ik die eigenhandig ondertekend.
Bergum, 10 september 1795.
Jan Gerrits
Zo zou het Zwartkruis er later, in 1849, uit gezien kunnen hebben.
Toelichting bij enkele woorden
Een sjees was een licht rijtuig op twee wielen, meestal getrokken door één paard.
Een dobbe was een poel of waterplas waar water gehaald kon worden.
De Zwarte Tille was een brug in de omgeving.
Met de stoep wordt hier waarschijnlijk een ruimte bij de gelagkamer bedoeld.
In de oude tekst wordt Jan Gerrits “deponent” genoemd. Daarmee wordt de persoon bedoeld die de verklaring aflegt. In deze moderne versie is dat vervangen door “ik”, zodat de tekst als getuigenverklaring blijft lezen.
De verklaringen over de geldvermissing in 1795
Over het verdwenen geld bij herberg Het Zwartkruis zijn verschillende verklaringen bewaard. De aanwezigen beschreven ieder wat zij zagen en hoorden.
Andere zaken op dezelfde locatie
Deze mensen in andere verklaringen
Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.
1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis
Gezag 1715.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Noord-Bergum.
Noord-Bergum 1811-1832.
De Franse tijd.
De soldaten van Napoleon waren in Nederland van 1795 tot 1813. De verklaring van Jan Gerrits werd afgelegd in 1795, het jaar waarin de Franse tijd in Nederland begon.
Antje en Hattum
De Friese steden
Het dagelijks leven in Friesland rond 1800
Sneek aan het eind van de 18de eeuw.
Dagelijks leven
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bataafse en Franse tijd