Hardegarijp in de 19de eeuw

Toen en Toen ..

Hardegarijp in de 19de eeuw

Hardegarijp veranderde in de 19de eeuw van een dorp bij de oude Zomerweg in een halte aan de grote weg tussen Leeuwarden en Bergum. Langs de straatweg kwamen herbergen en nieuwe woningen. Vanaf 1866 konden bewoners ook de trein nemen.

Boeren bleven het land bewerken. Turf, hooi, melk en vee werden vervoerd over de weg en het water. Wie werk had in de herberg of bij een boer, verdiende zijn geld vaak met zwaar lichamelijk werk.

Herberg rond 1800.

1806: een brand berooft een boerengezin van alles

Op 14 februari 1806 verwoestte brand het huis en de schuur van boer Sjoerd Idzerts in Hardegarijp. Hij verloor daarbij zijn bezittingen. Sjoerd had een groot gezin en kon het niet meer zelf onderhouden. Op 1 april vroeg hij het provinciebestuur toestemming om geldelijke hulp te vragen.

Hij mocht tot 1 juni 1806 aalmoezen inzamelen. Een eerder huishouden op zijn boerenplaats telde bij de volkstelling van 1796 acht personen. Het is niet bekend waardoor de brand ontstond.

1825: harddraverij bij Huis ten Bosch

Kastelein Romke Klazes van der Wal hield in 1825 bij herberg Het Huis ten Bosch aan de Zomerweg een harddraverij. Daarvoor had hij toestemming van de grietman. De winnaar kon een zilveren schenkblad met zes roemers verdienen. Een roemer was een drinkglas met een stevige voet.

Twee jaar later werd de herberg voor drie jaar te huur aangeboden. Bij het gebouw hoorde ook grond. De Zomerweg was toen nog een belangrijke route voor bezoekers, boeren en mensen met paard en wagen.

1829-1830: een brand en een nieuwe straatweg

De oude Grovestins bij Gaastmaburen werd in 1829 door brand vernield. Reisschrijver Jacobus Craandijk noemde die brand later toen hij over de oude Friese stinsen schreef. Het gebouw werd niet herbouwd.

In 1830 kwam de verharde rijksweg naar Groningen door Hardegarijp. Daarmee kreeg de plaats een drukker doorgaand verkeer. Op de plaats van de oude zandwegen ontstonden nieuwe mogelijkheden voor kasteleins, rijtuigverkeer en handel.

De oudere Zwarteweg dateerde van 1528-1531. Over de verharde weg konden in de 19de eeuw postrijtuigen, boerenwagens en andere rijtuigen reizen. Paarden moesten worden gestald en verzorgd. Het echtpaar Wadman bouwde daarom in 1839 een herberg bij de kruising waar het verkeer passeerde.

Dorpsleven rond 1800.

1836: een nieuwe heelmeester en vroedmeester

In november 1836 schreef Hellema dat een zoon van timmerman Bienze Vogel een opleiding in Franeker had gevolgd en was geslaagd voor zijn examen als chirurgijn en vroedmeester. Hij vestigde zich daarna in Hardegarijp. Een vroedmeester hielp bij bevallingen; een chirurgijn verrichtte medische behandelingen.

1838-1839: het echtpaar Wadman bouwt een herberg

Op 29 november 1838 kochten Pieter Jans Wadman en Antje Ybeles Huizinga grond bij de kruising van de latere Rijksstraatweg, Stationsweg en Burgemeester Drijberweg. In 1839 lieten zij daar een herberg van ongeveer 14 bij 14 meter bouwen. Zes jaar later kwam er een aparte schuur bij.

In 1858 werd de herberg verkocht. De aankondiging beschreef het als:

"Eene huizinge en herberg, met stalling en doorreed, schuur en erf, tuinen met koepel en tent."

Een doorreed was een overdekte doorgang waarin een rijtuig met paard kon binnenrijden. De schuur, stalling en tuin hoorden bij het werk van een herbergier. Het gebouw werd later Hotel Bosma.

1841: een beschrijving van dorp en voetpad

Het boek Wandelingen van mijnen oud-oom den opzigter verscheen in 1841. De wandelaar en zijn ontmoetingen zijn literair uitgewerkt; het is dus geen letterlijk dagboek van een herkenbare reiziger. Het boek noemt Hardegarijp een "vrij lange streek huizen met kerk in het midden" en beschrijft langs het Slagtepad sloten, riet, poelen en moeras.

Omstreeks 1850 was de nieuwe straatweg de enige verharde weg in Tietjerksteradeel. Langs de route door Hardegarijp kwamen ook rentenierswoningen, villa's en grote boerderijen te staan. Boeren en hun arbeiders werkten intussen op de landerijen buiten de nieuwe dorpskern.

1843-1892: het Bos van Ypey en arme echtparen

Ten westen van Hardegarijp lag bij Tietjerk de buitenplaats Vijversburg, ook het Bos van Ypey genoemd. In 1843 gingen Baudina Looxma en Nicolaas Ypeij daar wonen. Zij lieten in 1844 een nieuw huis bouwen en het park vergroten. Het landgoed was eigendom van een familie met bezit en zakelijke belangen in Leeuwarden.

Hun zoon Age Looxma Ypeij overleed in 1892. Zijn nalatenschap moest onder meer worden gebruikt voor twintig woningen voor arme oudere echtparen uit Hardegarijp, Rijperkerk en Tietjerk. De bewoners kregen gratis huisvesting, een bijdrage voor levensonderhoud en een moestuin. De woningen kwamen bij Toutenburg aan de Zwarteweg te staan, niet in Hardegarijp zelf.

1880: een dokter op Bennemastate

Frederik de Boer, officier van gezondheid bij het leger in Nederlands-Indie, kocht Bennemastate in 1880 voor 10.000 gulden. Hij begon er een huisartsenpraktijk en bleef ongeveer vijftien jaar in Hardegarijp. Bij het herenhuis hoorde toen nog een kleine boerderij met ruimte voor achttien koeien en vier paarden in de stallen.

1866-1893: spoorweg en hotel

Sinds 1866 stopte de trein bij Hardegarijp op de verbinding tussen Leeuwarden en Groningen. De weg en het spoor trokken verkeer en nieuwe bebouwing. Logementhouder Pieter Jans de Jong kocht in 1870 de andere helft van de herberg. Na zijn overlijden werd die in 1893 eigendom van Hendrik Bosma en zijn vrouw.

In 1899 overleed Hendrik Bosma; de herberg ging verder als hotel van de weduwe Bosma. De naam Hotel Bosma hoorde dus nog bij de 19de eeuw.

Een boer brengt hooi per wagen, rond 1870. Het boerenwerk bleef naast weg en spoor bestaan.

Wat is nog zichtbaar?

De in 1711 gebouwde Hofkerk en de oude dorpsstructuur bij de Zomerweg.
De Rijksstraatweg, waarlangs in de 19de eeuw nieuwe huizen en herbergen kwamen.
De spoorlijn en Stationsweg, al is het 19de-eeuwse stationsgebouw niet behouden.

Andere verhalen uit Hardegarijp

Deze getuigenverklaringen stammen uit de 18de eeuw.

Verhalen en verklaringen uit Hardegarijp in de 18de eeuw

Op 1 juni 1802 deed de 49-jarige weduwe Grietje Hettes uit Hardegarijp aangifte van verdwenen kleding en linnengoed. Tijdens haar afwezigheid waren onder meer een schort, een boezelaar en gemerkte doeken uit de kast in haar kamer verdwenen. Een deel van de spullen behoorde toe aan de weduwe E. Huber en haar hovenier.

Oproepingen van de justitie rond 1800

Ook het bestuur van Tietjerksteradeel ontving berichten over gezochte personen en de opsporing van diefstallen. Ze werden aan de gemeente gestuurd en zijn niet automatisch aanwijzingen voor gebeurtenissen in Hardegarijp.