Tietjerk (Tytsjerk) door de eeuwen heen

Tietjerk, tegenwoordig officieel Tytsjerk, ontstond in de late middeleeuwen als een verspreid dorp op de hogere zandgronden ten oosten van Leeuwarden. Boerderijen en woningen lagen niet dicht opeen, maar verspreid langs wegen en hogere plekken in het landschap. Lage gronden rondom werden gebruikt als weiland en hooiland.

Een kerk die al in de middeleeuwen bestond

De oude dorpskerk was gewijd aan Sint-Vitus. De fundamenten wijzen erop dat hier al in de 13de eeuw een kerk stond. Rond die kerk lag de oude dorpskern.

In 1608 kreeg de kerk een nieuwe klok, gegoten door Gregorius van Hall. Die klok bestaat nog steeds. De middeleeuwse kerk zelf werd in het begin van de 18de eeuw vervangen. Een gevelsteen noemt 1716; de nieuwe zaalkerk werd in de jaren daarna voltooid.

Tietjerk in de 18de eeuw

De Galgewier bij Tietjerk

Aan het einde van de 15de eeuw hadden Tietjerk, Rijperkerk en Suawoude een eigen verband voor bestuur en rechtspraak. In 1491 sloten de drie dorpen zich gezamenlijk aan bij een bondgenootschap met Groningen. Namens Tietjerk trad de grondbezitter Ghield Aelgera op. Hij bezat Algera State en veel land in het dorp.

Op het land van Algera State lag de Galgewier, een verhoging waarop een galg stond. De plek lag onder Tietjerk, vlak ten noorden van de grens met Suawoude, aan het vaarwater tussen de drie dorpen. Een galg werd gebruikt bij de uitvoering van doodstraffen en diende tegelijk als zichtbaar teken van het gezag van de rechtspraak. Wie de galg heeft opgericht en wie er terechtgesteld zijn, is niet bekend.

Rond 1525: Georg Schenk van Toutenburg bouwt een buitenplaats

Tussen Tietjerk en Rijperkerk liet Georg Schenk van Toutenburg rond 1525 een buitenverblijf bouwen. Schenk van Toutenburg was stadhouder van Friesland en behoorde tot de machtigste bestuurders van zijn tijd.

Voor zijn reizen vanuit Leeuwarden naar zijn buitenplaats werd tussen 1528 en 1531 de Zwarteweg aangelegd. Daardoor kwamen Tietjerk en het nabijgelegen Rijperkerk aan een belangrijke route vanuit de stad te liggen. Niet alleen de stadhouder gebruikte deze weg. Ook andere reizigers, boeren, karren en goederen volgden dezelfde verbinding.

Lees ook:
Rijperkerk (Ryptsjerk) door de eeuwen heen

Rijperkerk (Ryptsjerk) door de eeuwen heen

States en buitenplaatsen langs de weg

De goede verbinding met Leeuwarden maakte de omgeving aantrekkelijk voor welgestelde families. Rond Tietjerk lagen verschillende states en buitenplaatsen, waaronder Toutenburg, Tienkamp en later Vijversburg. Zij vormden een opvallend contrast met de gewone boerderijen en arbeiderswoningen in het dorp.

Zo'n buitenplaats bestond niet alleen uit een groot woonhuis. Er hoorden tuinen, land, schuren en personeel bij. Voor mensen uit de omgeving leverden zulke huizen werk op als knecht, dienstbode, tuinman of arbeider.

Vijversburg groeit uit tot een buitenplaats

Vijversburg ontstond in de 18de eeuw bij de Zwarteweg. In 1799 kocht dokter Age Binses Looxma de buitenplaats. Via zijn familie kwam het bezit later bij Nicolaas Ypey terecht.

Ypey liet het huis in 1844 ingrijpend verbouwen. Ook het park veranderde. Rond het huis kwamen slingerende paden, waterpartijen, bruggen en bijzondere tuinelementen. Het park werd bekend als het Bos van Ypey.

De familie Ypey bezat veel grond in de omgeving. Nicolaas Ypey speelde bovendien een belangrijke rol bij de ontginning van de nabijgelegen Bergumerheide.

1855: Toutenburg wordt afgebroken

Nicolaas Ypey kocht in 1855 ook de oude buitenplaats Toutenburg. Hij liet het huis daarna afbreken. Daarmee verdween het buitenverblijf dat ruim drie eeuwen eerder door Georg Schenk van Toutenburg was gesticht.

De naam bleef echter voortleven. Na het overlijden van Age Looxma Ypey werd uit zijn nalatenschap de Stichting Op Toutenburg opgericht.

1895: twintig woningen uit een nalatenschap

In 1895 werd bij Vijversburg een langgerekt complex met twintig kleine woningen gebouwd. De bouw werd betaald uit de nalatenschap van Age Looxma Ypey. De woningen waren bedoeld voor ouderen.

Het complex werd bekend als het huis met de twintig kamertjes. Het laat zien dat het vermogen van de familie niet alleen in land en buitenplaatsen zat, maar na hun overlijden ook werd gebruikt voor huisvesting.

Armenzorg en ouderenzorg door de eeuwen heen

Boeren rond Tietjerk

Buiten de buitenplaatsen bleef Tietjerk vooral een agrarisch dorp. Boeren hielden vee en gebruikten de lagere gronden als weiland en hooiland. Knechten, meiden en losse arbeiders werkten op de boerderijen en bij het onderhoud van land, sloten en wegen.

De nabijheid van Leeuwarden was belangrijk. Landbouwproducten konden naar de stad worden gebracht en benodigdheden konden daar worden gekocht. Wie werk zocht, had bovendien een grote stad op betrekkelijk korte afstand.

• Boeren, boerenknechten en landarbeiders
• Wonen op het platteland

1720: een dodelijk gevecht bij het tolhuis op de Zwarteweg

Op zaterdag 13 juli 1720 reed Frans Teunis met twee volle hooiwagens langs het tolhuis aan de Zwarteweg, tussen Leeuwarden en Tietjerk. Frans gebruikte een boerderij op stem 11 in Lekkum. Zijn knecht Claes Jeltes en zijn veertienjarige neef Anne Annes waren meegekomen. Bij de slagboom ontstond ruzie over de tol. Frans wilde per wagen een stuiver betalen, terwijl tolgaarder Joost Tijssen Sevenster anderhalve stuiver vroeg.

Joost haalde een zweep uit zijn woning en sloeg Frans daarmee. Zijn vrouw Aletta Boogh mengde zich eveneens in het gevecht: zij krabde Frans in het gezicht, waarna hij haar in een vinger beet. Uiteindelijk betaalde Frans het gevraagde bedrag voor beide wagens. Bij het tolhuis bevonden zich ook Johannes Wolbrants, de knecht van Joost, en dienstmeid Jancke Claesen uit Hardegarijp.

Toen Frans later terugreed met de lege wagens, was Claes Jeltes er niet meer bij. Zijn neef Anne bestuurde de tweede wagen, waarop ook Meint Jans zat, een 33-jarige schoolmeester uit het Groningse Niebert die een lift had gevraagd. Intussen waren luitenant Hermanus Harpeslager, dertig jaar oud, en de 22-jarige vaandrig Philippus Anthonius baron van Buren langsgekomen. Beiden dienden bij een regiment van Oranje-Nassau. Zij hadden Joost en Aletta gewaarschuwd hun ruzie niet zelf met geweld te beslechten.

Bij de tweede passage ging de slagboom open, maar Aletta schold Frans uit. Joost ging achter de boer aan met een geopend mes. Frans pakte een hooivork van de wagen. Meint probeerde met zijn wandelstok tussenbeide te komen, maar Jancke nam die af en gebruikte de stok tegen Frans. De hooivork bleef in de stok steken, waarna Meint zijn wandelstok terugkreeg. Joost wist dichtbij Frans te komen en hield hem vast. Anne ontwapende Joost nog, maar Johannes Wolbrants pakte het mes van Anne af en gaf het terug aan zijn werkgever. Joost stak Frans vervolgens in zijn linkerzij. Frans zakte ter plaatse in elkaar en overleed. Aletta sloeg hem nog tegen het hoofd toen hij op de grond lag.

Joost spande thuis een sjees in en reed met zijn zoon weg. Bij het onderzoek verklaarden de twee officieren dat zij door hun afstand niet alle handelingen hadden gezien. Ook vier maaiers uit een aangrenzend weiland, onder wie de broers Lieuwe en Gerben Upkes en twee mannen uit Oost-Friesland, konden het verloop niet volledig beschrijven. Drie Leeuwarder artsen onderzochten het lichaam van Frans. Zij vonden een steekwond onder zijn linkerarm die via de long tot bij het hart was doorgedrongen.

Jancke Claesen zat ongeveer een halfjaar gevangen op verdenking van medeplichtigheid. Het Hof van Friesland liet haar op 29 januari 1721 vrij zonder verdere vervolging: zij had haar werkgever verdedigd. Aletta Boogh kreeg drie jaar opsluiting in het werk- en tuchthuis. Joost Tijssen Sevenster bleef na zijn vlucht buiten het bereik van het gerecht en werd voor deze doodslag niet veroordeeld.

1838: harddraven met paard en slee op het ijs

In januari 1838 was het zo koud dat men over de bevroren vaarten reed. Op 16 januari schreef Doeke Wijgers Hellema over een harddraverij met paard en slee die die dag in Tietjerk zou worden gehouden. Er was een aanzienlijke prijs uitgeloofd. Hij noteerde:

Hellema was niet bij de wedstrijd aanwezig. Hij vermeldde geen uitslag en geen naam van een winnaar. De aantekening bevestigt de aankondiging, niet of de wedstrijd doorging.

1866: de spoorlijn verandert het dorp

In 1866 opende de spoorlijn Leeuwarden-Groningen en kreeg Tietjerk een halteplaats. De spoorlijn liep noordelijker dan de oude dorpskern.

Daarna verplaatste de bebouwing zich geleidelijk in de richting van de spoorlijn. Woningen en bedrijvigheid kwamen dichter bij de nieuwe verbinding te liggen. Reizen naar Leeuwarden werd veel sneller dan met paard en wagen.

Dezelfde spoorlijn bediende ook Hardegarijp.

1892: de kerk krijgt een heel ander uiterlijk

De 18de-eeuwse zaalkerk werd in 1892 sterk verbouwd. Architect W.C. de Groot voegde een dwarsarm en een nieuw koor toe, waardoor de kerk een kruiskerk werd. In 1905 kwam er ook een nieuwe toren.

Wie de kerk nu ziet, kijkt dus niet naar hetzelfde gebouw als een inwoner van Tietjerk in 1750. De klok uit 1608 vormt een van de tastbare verbindingen met het oudere dorp.

Tietjerk en Leeuwarden

De geschiedenis van Tietjerk is sterk verbonden met Leeuwarden. De Zwarteweg werd vanuit de stad aangelegd, welgestelde Leeuwarders en bestuurders bezaten buitenplaatsen in de omgeving en in de 19de eeuw maakte de spoorlijn het contact nog gemakkelijker.

Tietjerk bleef een dorp, maar lag nooit geïsoleerd. De stad was dichtbij voor handel, werk, bestuur en vervoer.

Verhalen uit het 18de-eeuwse informatieboek

Bewaarde verklaringen uit het informatieboek van Tietjerksteradeel vertellen over inwoners die in Tietjerk te maken kregen met inbraak, diefstal en geweld. Vijf zaken uit 1759 tot en met 1769 zijn afzonderlijk uitgewerkt.

Vijf verhalen uit Tietjerk in de 18de eeuw