Bergum door de eeuwen heen

Bergum, het huidige Burgum, groeide uit tot hoofdplaats van Tietjerksteradeel. De oude kerk, het Sint-Nicolaasklooster of Bergklooster, het Bergumermeer, de omliggende landbouwgronden en de veengebieden bepaalden eeuwenlang het leven rond het dorp.

Het Sint-Nicolaasklooster

Ten noorden van de oude kerk stond het Bergklooster, ook Barraconvent genoemd. Het was een klooster van augustijner koorheren en was aan Sint-Nicolaas gewijd. Het klooster ontstond in de middeleeuwen en bezat boerderijen, land en veengrond. Het speelde een rol bij turfwinning, waterbeheer en visserij rond het Bergumermeer.

Het klooster had bezittingen tot ver buiten het dorp. Onderzoek van J.A. Mol laat zien dat een belangrijk deel van het kloosterbezit via uithoven werd beheerd. Het Bergumer klooster was daarmee niet alleen een religieus centrum, maar ook een groot landbouwbedrijf met verspreide bezittingen.

1533: geweld in het Bergklooster

Op 18 oktober 1533 werd Hansken van Groningen wegens geweld en wangedrag in het Bergumer klooster met het zwaard gestraft. De zaak staat in een overzicht van criminele vonnissen. Het is een van de zeldzame concrete berichten over wat zich binnen het kloostercomplex afspeelde.

Bergum in de 16de eeuw

1580-1581: einde van het klooster

Na de Reformatie kwamen de kloostergoederen onder het bestuur van de provincie. In 1581 besloten de Friese Staten dat de kloosters van Bergum, Smalle Ee en Siegerswoude onbruikbaar moesten worden gemaakt, zodat Spaanse troepen ze niet als versterkte steunpunten konden gebruiken. De gebouwen van het Bergklooster verdwenen; de oude kerk bleef staan.

De plek is nog herkenbaar. Aan de Kloosterlaan herinneren namen en het terrein bij de huidige Kruiskerk en begraafplaats aan het voormalige complex.

1508: een galg aan het Bergumermeer

J.A. Mol beschrijft twee middeleeuwse galgplaatsen van Tietjerksteradeel. Eén stond aan de oostkant van het Bergumermeer, op of bij de landtong van de Bollumer Ryd onder Oostermeer. Een document uit 1508 noemt land dat bij de galg lag. De plaats was vanaf het water zichtbaar en hoorde bij de zware rechtspraak van de grietenij.

Het Bergumermeer door de eeuwen heen

Bestuur, markt en herbergen

Bergum was de hoofdplaats van Tietjerksteradeel. Mensen uit omliggende dorpen kwamen er voor bestuur, rechtspraak, handel en markt. Herberg 't Roodhert kreeg in de 17de eeuw een belangrijke plaats in het dorp. In 1643 kochten Jan Mackes en Jantien Pyters er bier op krediet van een handelaar uit Leeuwarden; het bier kwam per schuit naar Bergum.

Bergum in de 17de eeuw

In de 18de eeuw werden vertrekken in 't Roodhert gebruikt als rechtkamer. Langs de route naar Buitenpost en Groningen lagen andere herbergen, waaronder Het Zwartkruis.

Bergum in de 18de eeuw

1748: belastingoproer

Op 26 mei 1748 werd in Bergum het huisje bij de molen geplunderd waar toezicht werd gehouden op de belasting op het malen van graan. Het dagverhaal van Johan Vegelin van Claerbergen beschrijft dat de actie begon met jongeren en mensen uit de armere lagen van de bevolking. De onrust verspreidde zich daarna naar andere dorpen in Tietjerksteradeel.

Turf, heide en de Bergumerheide

Turf was eeuwenlang belangrijk als brandstof. Het Bergklooster was al betrokken bij veenontginning en ook later werd in de omgeving van Bergum turf gewonnen en vervoerd. Ten noorden van het dorp lagen heide- en zandgronden. Dit gebied stond later bekend als de Bergumerheide en groeide in de 19de en 20ste eeuw uit tot Noordbergum, tegenwoordig Noardburgum.

De Bergumerheide en het latere Noordbergum

De 19de eeuw: straatweg, armenzorg en industrie

Vanaf 1830 verbeterde de verbinding over land door de aanleg van de straatweg. Op de Bergumerheide kwam in 1843 een armenhuis met een schoollokaal. Nicolaas Ypeij liet vanaf 1849 heidegrond ontginnen en boerderijen bouwen. Aan het einde van de eeuw veranderde ook de economie: bij Bergumerdam werd in 1896 een zuivelfabriek gebouwd.

Bergum in de 19de eeuw

Verhalen uit Bergum

De geschiedenis van Bergum is in afzonderlijke verhalen verder uitgewerkt. Een verklaring uit 1771 beschrijft bijvoorbeeld een inbraak op de Hooggeesten.
De inbraak bij Allert Pytters in 1771

In 1795 speelde een diefstal in herberg Het Zwartkruis. De zestienjarige Antje Alderts legde daarover een verklaring af.
De verklaring van Antje Alderts in 1795

Voor de 19de eeuw is het leven van Hattum Joukes en Antje Aldert via hypotheekakten, een testament, een boedelbeschrijving en een openbare verkoop uitzonderlijk goed te volgen.
Hattum Joukes en Antje Aldert in 1849

In 1769 werd bij Bergumerdam een zwarte merrie herkend die weken eerder uit een weiland bij Schilwolde was verdwenen. De zwarte merrie bij Bergumerdam in 1769.

De zwarte merrie bij Bergumerdam in 1769

In 1770 werd in een herberg op de Nieuwe Stad een geldbuidel teruggevonden na een avond met brandewijn. Vijf betrokkenen vertelden ieder hun eigen versie. De geldbuidel op de Nieuwe Stad in 1770.

Wat is er nog te zien?

In Burgum herinneren de Kruiskerk, de Kloosterlaan en het terrein rond de begraafplaats nog aan de oude dorpskern en het verdwenen Bergklooster. Ook het Bergumermeer, tegenwoordig de Burgumer Mar, is nog altijd een belangrijk herkenningspunt in het landschap.

Museum in Burgum

Het Observeum combineert een streekmuseum met een sterrenwacht. In het museum zijn onder meer archeologische vondsten, Fries zilverwerk en voorwerpen over de geschiedenis van Burgum en de omgeving te zien.

Observeum – Museum & Sterrenwacht

Menno van Coehoornweg 9, 9251 LV Burgum

Bergum door de eeuwen heen

Verklaringen uit de 18de eeuw

In het informatieboek van Tietjerksteradeel zijn verklaringen bewaard over bewoners van Bergum en mensen die er kwamen. Daarin staan onder meer gestolen linnengoed, geweld na de markt, een verdwenen merrie bij Bergumerdam en een geldbuidel in een herberg op de Nieuwe Stad. Verhalen en verklaringen uit Bergum in de 18de eeuw.

Verhalen en verklaringen uit Bergum in de 18de eeuw