Bergum 1788: Metjes Spaanse deken

Alle verhalen en verklaringen uit Bergum

Jeltie Gerrits

Jeltie Gerrits, wonend in de Bergumerbuurt en vrouw van Jelle Alberts, 34 jaar oud, verscheen voor mij, de plaatsvervangend procureur-generaal van dit gewest, werd beëdigd en verhoord.

Zij verklaarde dat, naar haar beste herinnering, op de woensdag na de herfstmarkt van Bergum in 1788 Fokeltie Pieters bij haar huis was gekomen. Fokeltie woonde in de Noordermeer te Bergum en was daar de naaste buurvrouw van Metje Michiels.

Toen Fokeltie bij het huis van Jeltie kwam, was Jeltie niet thuis, maar bij haar moeder. Fokeltie kwam vervolgens naar het huis van Jelties moeder, waar Jeltie was. Zij had een witte Spaanse deken in haar schortdoek gebonden.

Een week eerder had Fokeltie al tegen Jeltie gezegd dat zij bij een van haar buren een witte Spaanse deken te koop had of wist te koop te zijn. Zij zou daarmee naar Jelties huis komen. De moeder van de getuige heeft hierbij toegevoegd dat Jeltie op deze woensdag na de herfstmarkt van Bergum, naar haar beste herinnering, samen met Fokeltie Pieters van het huis van Jelties moeder naar Jelties eigen huis ging.

Fokeltie bood haar de deken te koop aan. Jeltie vroeg: "Wat moet die deken kosten?" Fokeltie antwoordde: "Voor een kroon geloof ik niet, en kan ze hem niet krijgen". Jeltie bekeek de deken en zei: "Als ik hem niet voor een kroon kan krijgen, dan wil ik hem niet hebben."

Daarop zei Jeltie tegen Fokeltie: "Ga dan eerst naar de buren en vraag of zij hem voor een kroon willen geven." Fokeltie ging naar huis. Zij had bij Jeltie enige winkelwaren gevraagd, die samen zestien stuivers en drie duiten kostten.

Korte tijd later, naar Jeltie meent te weten acht dagen daarna, kwamen in haar huis Metje Michiels en Hiltie Ankes, die beiden in de Noordermeer te Bergum woonden. Toen zij binnenkwamen, herkende Metje onmiddellijk de deken die op een klein stoeltje lag als haar eigen gestolen deken.

Metje vroeg hoe Jeltie aan de deken was gekomen. Jeltie antwoordde dat Fokeltie Pieters de deken, naar zij zei, voor een van haar buren wilde verkopen. Fokeltie zou de buur vragen naar het uitgebrachte bod en op zondag terugkomen om antwoord te brengen.

Jeltie had van Fokeltie nog zestien stuivers en drie duiten te ontvangen. Zij wilde de deken zo lang houden, totdat Fokeltie had betaald of antwoord had gebracht van de buur voor wie zij de deken naar eigen zeggen zou verkopen.

Toen Jeltie hoorde dat de deken gestolen was, schrok zij. Op aanraden van Metje Michiels om Fokeltie Pieters te laten komen, deed Jeltie dat meteen. Op vrijdagmorgen, omstreeks acht uur, kwam Fokeltie weer bij het huis van Jelties moeder, waar Jeltie was.

Jeltie zei tegen Fokeltie: "Nu is het mis, Fokel." Fokeltie antwoordde: "Ja, zo zeiden die duivels, dat wij in het vuur waren". Jeltie zei daarop: "Ga dan voortaan voor anderen niet om zulke boodschappen."

Fokeltie ging weg. Die middag kwam haar dochter bij Jelties huis om de deken. Jelties zoontje gaf namens Jeltie de deken aan Fokelties dochter terug.

Hiermee sloot Jeltie haar verklaring af. Na voorlezing bleef zij erbij. Opgemaakt op 8 november 1788. Getekend: Jeltie Gerrits.

Metje Michiels

Metje Michiels, wonend in de Noordermeer te Bergum en 66 jaar oud, verscheen voor mij, de plaatsvervangend procureur-generaal van dit gewest, werd beëdigd en verhoord.

Zij verklaarde dat op de dag van de herfstmarkt van Bergum in 1788, of daaromtrent - zij wist de precieze datum niet meer - overdag in de voormiddag een witte Spaanse deken van haar was gestolen. Zij was toen aardappelen aan het rooien.

Naar haar schatting waren vier of vijf weken eerder de veren uit haar bed gestolen. Het was een goed bed geweest, stevig gevuld met veren. Er was niet meer dan ongeveer een pond in overgebleven. Ook was op dat moment, naar het er van buiten uitzag, ongeveer de helft van de veren gestolen uit het kussen dat bij het bed hoorde. Ook uit een kussen miste naar het er uitzag ongeveer de helft.

Daarna was haar op dat tijdstip ook een gehele Palium Wit met bijbehorende onderdelen gestolen. Om dit voorwerp zat een doek, omdat de tijk niet deugde. Op hetzelfde tijdstip was ook een heel kussen met een sloop eromheen gestolen. Ook waren een laken van on een half al groot en een tinnen kop gestolen.

Toen al deze goederen waren gestolen, had Metje aanvankelijk niemand op het oog die zij kon verdenken. Later, toen naar haar schatting vier à vijf weken daarna haar deken was gestolen, liep zij met Hiltie Ankes langs het huis van Jeltie Gerrits. Hiltie woonde eveneens in de Noordermeer bij Bergum.

Zij zagen de deur openstaan. Toen zij het huis passeerden, zagen zij daar een deken. Metje dacht dat het hun gestolen deken was en ging met Hiltie naar binnen. Haar vermoeden werd bevestigd: zij herkende de deken onmiddellijk als haar eigen deken.

Metje vroeg Jeltie hoe zij aan de deken was gekomen, die van Metje was en haar was gestolen. Jeltie antwoordde meteen dat Fokeltie Pieters, bijgenaamd huinaige Fokeltie, de deken bij haar als pand had achtergelaten voor zestien stuivers en drie duiten.

Metje zei tegen Jeltie Gerrits dat zij de deken wel terug wilde hebben. Jeltie antwoordde dat zij Fokeltie Pieters zou laten komen.

Metje had ook met eigen ogen gezien dat Fokeltie 's avonds, bij het licht, aan haar voordeur kwam. In die voordeur zat een gat waardoor de kippen naar buiten en naar binnen gingen. Zij zag dat Fokeltie de gestolen deken, die zij bij Jeltie Pieters had gezien, door dat kippengat naar haar stak.

Op die manier kreeg Metje de deken terug. Fokeltie ging weer weg. Metje vermoedde, maar kon niet zeggen, dat Fokeltie Pieters ook schuldig was aan de andere diefstallen die bij Metje thuis en ten nadele van haar waren gepleegd. Zij vermoedde dit des te meer omdat Fokeltie haar naaste buurvrouw was. Metje sloot haar verklaring af en bleef er na voorlezing bij. Opgemaakt op 8 november 1788. Getekend met het door Metje Michiels zelf geplaatste kruismerkteken.

Hiltie Ankes

Hiltie Ankes, vrouw van Klaes Jelles, wonend in de Noordermeer te Bergum en 65 jaar oud, verscheen voor mij, de plaatsvervangend procureur-generaal van dit gewest, werd beëdigd en verhoord.

Zij verklaarde dat zij aan de ene kant de naaste buurvrouw van Metje Michiels was, terwijl aan de andere kant Fokeltie Pieters, bijgenaamd huinaige Fokeltie, Metjes naaste buurvrouw was.

Op een woensdag na de herfstmarkt van Bergum in 1788, naar haar beste herinnering, kwam Metje bij haar thuis. Metje huilde bitter en zei: "Nu ben ik mijn Spaanse deken kwijt, die mij vijf gulden heeft gekost." Metje vertelde haar ook dat zij eerder al meer goederen was kwijtgeraakt doordat die van haar waren gestolen. Metje vroeg Hiltie met haar mee te gaan naar de grietman, de plaatselijke bestuurder die ook recht sprak.

Voordat zij bij de grietman kwamen, liepen zij langs het huis van Jeltie Gerrits, die eveneens in de Bergumerbuurt woonde. Daar zagen zij in huis een deken op een stoel liggen.

Hiltie ging met Metje naar binnen. Metje herkende de deken onmiddellijk als haar eigen deken. Zij vroeg Jeltie hoe zij eraan was gekomen, omdat het haar deken was en die van haar was gestolen.

Jeltie antwoordde meteen dat Fokeltie Pieters de deken bij haar had achtergelaten voor zestien stuivers en drie duiten, of de waarde daarvan. Metje zei dat zij de deken wel terug wilde hebben. Jeltie antwoordde dat zij Fokeltie Pieters zou laten komen. Hiltie en Metje gingen vervolgens weer naar hun huizen, zonder bij de grietman te zijn geweest.

Kort daarna hoorde Hiltie Metje zeggen: "Nu is mijn deken weer teruggekomen. Hij is door het kleine gat gestoken."

Hiltie sloot haar verklaring af en bleef er na voorlezing bij. Opgemaakt op 8 november 1788. Getekend: Hiltie Ankes.

Verder in Toenentoen

• Bergum in de 18de eeuw
• Veenwouden in de 18de eeuw
• Verklaringen uit Hardegarijp

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.