Herberg 1750.
Bergum 1755-1756: Attje Fookes en Keij Toffeltje
Alle verhalen en verklaringen uit Bergum
Lutske Jans en Wijger Joukes vertelden over Attje Fookes, geld en sieraden. Attje ontkende de diefstallen en de gesprekken. Geiske Jans, ook Keij Toffeltje genoemd, verklaarde over goederen die zij voor Attje had verpand en verkocht.
Lutske gaf Attjes antwoord als volgt weer:
ik gun haar het Wel, al waar Zij 't alles quijt geworden
Ik gun het haar wel, ook al was zij alles kwijtgeraakt.
Woning rond 1750.
Lutske Jans
Lutske Jans (in modern Nederlands):
Lutske Jans, huisvrouw van Wijger Joukes, wonende te Bergum, naar haar beste weten ruim 28 jaar oud, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zij getuigde dat op 30 oktober 1755 's avonds omstreeks ruim negen uur kwam mijn man thuis. Hij riep mij voor de deur en zei: "Daar gaat Attje over het land; zij heeft iets opzij. ..." Toen ik buiten kwam, zag ik Attje Fookes, huisvrouw van Tijs Jans te Bergum, over het land van Minne Wierds lopen. Zij hield haar schorteldoek wat op; er leek iets in te zitten. Door de duisternis kon ik niet zien wat het was en waar zij bleef.
De volgende ochtend, toen het licht begon te worden, zag ik haar met een emmer over dat land gaan. Zij kwam terug met wat water in de emmer en iets in haar schorteldoek. Ik ging onmiddellijk naar haar huis en opende het buitenvenster een beetje. Door het glazen venster zag ik een brandende lamp op een stoof bij de haard. Attje lag vóór de haard op haar knieën en sorteerde geld en andere goederen. Zilvergeld lag op de haardstede; de duiten, die er in grote hoeveelheid waren, deed zij in haar schorteldoekje. Zij nam een snoer zwarte kralen in haar handen, scheurde de draad in stukken en gooide de kralen in het vuur. Zij beschadigde ook een zilveren oorijzer, brak er een stukje af en gooide dat in het vuur.
Zij had verder een mooi zilveren teelepeltie in haar hand, waarop zij met een mes schrobde, mogelijk om de letters eruit te halen. Er lagen ook drie gouden ringen bij haar en zij had een rits zilveren knopen. Daarna ging ik weg. Diezelfde ochtend omstreeks negen uur kwam Attje bij mij thuis. Ik sprak haar aan over de diefstal die de avond tevoren had plaatsgevonden bij Gosse Bruins en zijn vrouw te Bergum.
Ik vroeg haar of zij dat niet had gedaan. Attje zei: "Ik gun het haar wel, ook al was zij alles kwijtgeraakt. Ik wilde wel dat ik bij de kist had kunnen komen. Daar zitten drie sloten op en er staan hele... rollen geld in." "Ach Heer, Attje, luister. ... wat ik vanmorgen gezien heb." Attje antwoordde: "Nu, duivel, zeg je dat ik het gedaan heb? Ik zal waarachtig zeggen dat jij meegedaan hebt. Dan moet jij ook mee weg. Ik zal de goederen dan in jullie hof begraven en tegen het gerecht zeggen waar zij die moeten zoeken."
Enige weken later zag ik een vrouw naar Attje gaan. Zij liep rond met bokkingen en hield zich nu te Bergum op; in de wandeling werd zij Keij Toffeltje genoemd. Ik kende haar verder niet. Ik hoorde Keij tegen Attje zeggen dat zij vier gulden voor de reis wilde hebben en daarmee naar Franeker wilde reizen. In Leeuwarden kwamen zoveel Bergumers dat het daar kon uitkomen. Attje antwoordde dat zij het haar geen duit te veel vond.
Ten slotte verklaar ik dat Attje afgelopen zomer eens tegen mij heeft gezegd dat zij dacht dat Jelle Albarts een som geld had en dat zij daar weleens achter wilde. Men zou door het venster aan de hofkant kunnen binnenkomen. Ik kan verder niets zeggen en sluit na voorlezing mijn verklaring. Ik vermeld geen verwantschap met Attie Fookes en zet mijn gewone merk. Bergum, 13 april 1756. Eigenhandig merk van Lutske Jans.
...
Attje Fookes
Attje Fookes, huisvrouw van Tijs Jans, wonende te Bergum, naar haar beste weten in haar 29ste levensjaar, zei niets te weten van de diefstal die op 31 augustus 1755 bij Wytse Martens en zijn vrouw te Bergum was gepleegd. Zij had die in geen enkel opzicht begaan. Zij wist ook niet dat het daar gestolene ooit bij haar thuis was geweest of onder de bedstede of op zolder verborgen was. ... Zij was alleen enige tijd weggebleven om de kwellingen van haar man te ontgaan.
Zij zei ook niets te weten van de diefstal op 31 oktober van het afgelopen jaar bij Gosse Bruins en zijn vrouw. Die avond was zij niet de steeg bij Klaas Meinerts ingegaan en ook niet op het land van Minne Wierds geweest. Wel kon het zijn - zij wist het niet zeker - dat zij de volgende ochtend met een emmer op dat land water had gehaald. Zij wist zeker dat zij bij het terugkomen niets in haar schorteldoek had gehad. Zij ontkende dat zij op 1 november 1755 geld en goederen bij de haard had gesorteerd en zei niets te weten van zwarte kralen, een zilveren oorijzer, een telepeltie..., gouden ringen en zilveren knopen. Het kon zijn dat zij op de ochtend van 1 november 1755 bij Lutske Jans, huisvrouw van Wijger Joukes, in huis was geweest. Zij hadden daar echter geen woord gesproken over de diefstal van de voorgaande avond bij Gosse Bruins en zijn vrouw. Zij wist niets van het gesprek dat daar toen zou zijn gevoerd. Ook ontkende zij wat zij met Keij Toffeltje afgesproken zou hebben. Dat zij ooit gezegd had Jelle Albarts te willen bestelen, was volgens haar volledig verzonnen. Zij wist verder van geen van deze zaken en was volgens haarzelf in alles onschuldig. Na voorlezing sloot zij haar verklaring. Bergum, 13 april 1756.
Handwerk rond 1800.
Wijger Joukes
Wijger Joukes, wonende te Bergum, in zijn 24ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat hij op 30 oktober 1755 's avonds omstreeks negen uur naar huis liep. Voor hem zag hij Attie Fookes, huisvrouw van Tijs Jans te Bergum, door de steeg ten oosten van Klaas Meinerts gaan. Zij was maar een klein stukje voor hem en zei: "Daar heb ik toch een mooie truc gedaan." Hij zag dat zij een... goederen in haar schorteldoek had, die rinkelden. Hij vroeg: "Wat heb je gedaan?" Zonder antwoord te geven ging zij achter het privaat van Klaas Meinerts door de sloot op het land van Minne Wierds. Daarna riep de getuige zijn vrouw, omdat Attie over een plaats ging waar zij niet hoorde te komen. Hij en zijn vrouw zagen haar over dat land lopen met goederen in haar schorteldoek. Door de duisternis konden zij haar niet ver volgen. Na een korte tijd kwam zij terug, ging haar huis in en stak licht aan. Daarna ging zij daarmee weer de buurt in. Hij wist verder niets, sloot na voorlezing zijn verklaring en tekende eigenhandig. Hij vermeldde geen verwantschap met partijen. Bergum, 13 april 1756, Wijger Joukes.
Brief van het gerecht
Gerecht van Tietjerksteradeel (in modern Nederlands):
"Edelmogende heren, overeenkomstig uw brief van 31 maart hebben wij Attie Fookes, huisvrouw van Tijs Jans te Bergum, in bewaring genomen. Wij voegen de nader opgenomen informatie en de verklaring van de gevangene zelf hierbij. Wij hebben ook getracht Keij Toffeltje te vinden. ... Ons werd bericht dat zij vanmorgen naar Collum was vertrokken, zonder dat..."
Brieven van het gerecht en het Hof
Gerecht van Tietjerksteradeel (in modern Nederlands):
... "Met respect blijven wij uw zeer gehoorzame en onderdanige dienaren, het gerecht van Tietjerksteradeel." Ondertekend H:W: v: Altena en J:T:Ypeij. Bergum, 13 april 1756.
Hof van Friesland (in modern Nederlands):
"Beste, geliefde, bijzondere. ... Na onderzoek van uw brief en de nadere informatie tegen Attie Fookes, huisvrouw van Tijs Jans te Bergum, die bij u gevangen zit, verzoeken en bevelen wij u haar door uw gerechtsdienaren naar het gesloopte Blokhuis hier te laten brengen. Wanneer de in uw informatie genoemde Keij Toffeltje zich weer in uw rechtsgebied bevindt, moet u haar laten arresteren. Neem haar verhoor/bekentenis op over wat tussen haar en Attie Fookes is gebeurd en stuur die naar ons. Houd haar ondertussen vast totdat wij daarover een beschikking hebben genomen. Wij vertrouwen u toe aan Gods bescherming en blijven uw goede vrienden, de raadsheren van het Hof van Friesland." In opdracht van het Hof, J: Boscha met halen. Leeuwarden, 14 april 1756.
Geiske Jans alias Keij Toffeltje
Geiske Jans, nu wonende te Bergum, in haar 44ste levensjaar, zei nooit met Attie Fookes, huisvrouw van Tijs Jans in dat dorp, te hebben afgesproken goederen voor haar naar Franeker of ergens anders te brengen. Nog minder zou zij daarmee vier gulden verdienen. Zij zei wel voor Attie bij de lommerd te Leeuwarden een laken, een zwart schort, een kinderjakje en vier kinderschorten te hebben verpand. Naar haar beste herinnering had zij daarvoor samen twee carolusgulden en tien stuivers gekregen. Het laken, het kinderjakje en de kinderschorten waren weer ingelost. ... Zij verkocht Atties zilveren oorijzer aan Cato Boots in de... Kruisstraat te Leeuwarden voor drie carolusgulden en zeven stuivers. Zij wist verder niets over wat tussen haar en Attie Fookes was gebeurd. Na voorlezing sloot zij haar verklaring. Bergum, 15 april 1756.
Brief van het gerecht
Gerecht van Tietjerksteradeel (in modern Nederlands):
"Edelmogende heren, overeenkomstig uw bevel van de 14de hebben wij vandaag Geiske Jans, ook Keij Toffeltje genoemd, in bewaring genomen. Wij voegen haar verklaring hierbij over wat tussen haar en Attie Fookes, huisvrouw van Tijs Jans, is gebeurd. Met respect blijven wij uw zeer gehoorzame en onderdanige dienaren, het gerecht van Tietjerksteradeel." Ondertekend H:W: v Altena en J:T:Ypeij. Bergum, 15 april 1756.
Plaatsen en verwante verhalen
Wijger Joukes onder Bergum
Waarschijnlijk dezelfde persoon. Wijger woont in 1755-1756 in Bergum en is in zijn 24ste levensjaar. Bij de vermiste bijbel uit december 1770, verhoord in 1771, is hij arbeider in Noordermeer onder Bergum en in zijn 39ste levensjaar. Leeftijd en streek passen. De eerste verklaring noemt zijn vrouw zonder naam; de tweede noemt Sijbrit. De buurman met dezelfde naam in 1782 is nog niet hiermee vereenzelvigd.
Bergum 1771: vermiste en beleende bijbel | Geschiedenis
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Plaatsgeschiedenis
Archiefverwijzingen
Dagelijks leven
Dorpsleven rond 1750.
Wasdag rond 1715.
Wasdag rond 1715.
Keuken rond 1750.
Verhoor rond 1715.
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Verantwoording
Tietjerksteradeel informatieboek 2, IB2-035, IB2-036. De beschikbare verklaringen en brieven zijn afzonderlijk gevolgd. Enkele woorden en namen blijven onzeker; leeshiaten zijn met ... aangeduid.