Bergum 1742: de zwangere Antie Johannis en haar verbanning

Alle verhalen en verklaringen uit Bergum

Antie Johannis keerde terug naar Bergum terwijl zij uit Friesland verbannen was. Het Hof legde haar opnieuw een verbanning op. Omdat zij hoogzwanger was, kreeg zij toestemming voorlopig in haar geboorteplaats te blijven.

Anties leven voor de verbanning

Antie Johannis, in andere stukken Antje Johannes genoemd, was in 1742 28 jaar. Zij was afkomstig uit Bergum en haar vader heette Johannis Jans Schoor. Antie had al twee kinderen en verwachtte haar derde.

Antie verbleef in Leeuwarden en bewoonde aan het Hoeksterkerkhof een kamer met Grietje Strijders uit Stevenswaard. Grietje had eerder in Dokkum, Emden en Groningen gewoond. Buren verklaarden tegenover het gerecht dat er regelmatig mannen naar de kamer van de twee vrouwen kwamen.

Ook de soldaat Salvatius Mulder en Sophie Jans woonden aan het Hoeksterkerkhof. In de nacht van 26 op 27 oktober 1742 hield stadswachtmeester Jacobus Smeding met zijn helpers toezicht bij hun huis. Smeding droeg een vermomming om te voorkomen dat voorbijgangers hem meteen zouden herkennen.

Een van de helpers zag twee mannen het huis binnengaan. Na enige tijd gingen de gerechtsdienaren zelf naar binnen. Bij een bedstee vonden zij Hidde Schrineri, de zoon van schrijnwerker Johannes Schrineri. Naast hem bevond zich een buitenlandse vrouw van wie de naam niet werd vermeld.

Smeding verklaarde dat de vrouw haar kleding niet behoorlijk aanhad en bezig was zich gedeeltelijk te ontbloten. Hij meende dat de gerechtsdienaren eerder waren binnengekomen dan voor het vaststellen van de overtreding nodig was. Ook Antie Johannis werd die nacht in het huis aangetroffen.

Jan Looyenga, een zoon van Ype Looyenga, had Hidde vergezeld. Bij het binnengaan van het huis troffen de gerechtsdienaren Jan niet aan. Salvatius Mulder en Sophie Jans kregen van het Hof ieder twee jaar verbanning uit Friesland.

Grietje Strijders werd in een afzonderlijke zaak van overspel en hoererij vrijgesproken. Zij ontkende hoererij. Het gerecht vond bovendien haar eerdere huwelijk in een rooms-katholieke kerk onvoldoende aangetoond.

Op 15 november veroordeelde het Hof Antie wegens 'hoererij' tot twee jaar verbanning uit Friesland. Nadat zij op 28 november bij Bergum was aangetroffen, volgde op 30 november een tweede vonnis. De brief en het vonnis hieronder beschrijven de nieuwe straf en de regeling voor haar zwangerschap en onderhoud.

Kraamzorg rond 1715.

Brief en vonnis van het Hof - 1742

Hierna volgen een brief en een vonnis van het Hof, aan het gerecht gezonden, betreffende Antie Johannis, dochter van Johannis Jans Schoor te Bergum.

Brief aan het gerecht - 1 december 1742

"Beste, geliefde, bijzondere. ...

Hof van Friesland (in modern Nederlands):

Antie Johannis van Bergum is op de 15de van deze maand wegens hoererij voor twee jaar uit deze provincie verbannen. Zij heeft zich toch op de 28ste alweer in uw rechtsgebied bij Bergum laten aantreffen. Uw gerechtsdienaren hebben haar hier naar het gesloopte Blokhuis overgebracht. Wij hebben besloten haar bij het bijgevoegde vonnis opnieuw, nu voor drie jaar, uit deze provincie te verbannen. Omdat zij hoogzwanger is, hebben wij haar voorlopig bevolen zich naar haar geboorteplaats te begeven. Daar mag zij tot zes weken na haar bevalling blijven.

Wij verzoeken en bevelen u ervoor te zorgen dat haar vader of andere bloedverwanten haar het noodzakelijke onderhoud geven, als zij daartoe in staat zijn. Anders moet u ervoor zorgen dat de daarvoor bevoegde voogden haar kunnen ondersteunen."

"Daarmee vertrouwen wij u toe aan de bescherming van de Almachtige en blijven. ... In opdracht van het Hof: J:Tjallingi met Halen. Leeuwarden, 1 december 1742."

Bedstede rond 1750.

Bijgevoegd vonnis - 30 november 1742

Het bijgevoegde vonnis luidt:

Hof van Friesland (in modern Nederlands):

Kopie. De procureur-generaal treedt ambtshalve op als eiser. Antie Johannis van Bergum is gevangene en beklaagde.

Het Hof verbant de gevangene wegens de eerder genoemde zaak voor drie jaar uit Friesland, te rekenen vanaf de datum van dit vonnis. Zij moet Leeuwarden verlaten binnen de uren dat de zon schijnt en de provincie binnen drie dagen. In de tussentijd mag zij niet terugkomen, op straffe van een naar oordeel van het gerecht op te leggen correctie. Omdat zij hoogzwanger is, beveelt het Hof haar voorlopig naar haar geboorteplaats te gaan en daar tot zes weken na haar bevalling te blijven. Daarna moet zij het vonnis naleven. Gedateerd 30 november 1742. In opdracht van het Hof:..., J:Palmeij met anderen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.