Jan Jochums: de schoolmeester en het verdwenen armengeld (1781)

Op 23 mei 1781 werd Jan Jochums, ook Jan Jochems geschreven, door het Hof van Friesland tot vier jaar verbanning buiten Friesland veroordeeld. De zaak ging over geld dat in de kerk van Veenwouden was ingezameld voor de armen. In 1764 en begin 1765 was hij daar schoolmeester geweest. Toen het Hof zijn zaak in 1781 behandelde, werkte hij volgens een later onderzoek alweer als schoolmeester in Hoornsterzwaag. Dat onderzoek beschrijft zijn eigen ontkenning en verklaringen van mensen die hem kenden.

Een zoon van de dorpsrechter uit Oudehorne

Volgens het familieonderzoek Vier jaar verbanning kwam Jan uit Oudehorne. Zijn vader heette Jochem Jans en was dorpsrechter. In dit onderzoek worden geen door ons gecontroleerde doopdatum, naam van Jans moeder, huwelijk of kinderen vermeld. De oorspronkelijke archiefindex van het Hof noemt de veroordeelde als Jan Jochems, schoolmeester afkomstig van Oudehorne. Het familieonderzoek noemt hem voluit Jan Jochems Bergsma. De naam Bergsma is in de geraadpleegde strafindex niet vermeld; het gebruik van die familienaam komt hier dus uit het latere onderzoek, niet rechtstreeks uit het vonnis.

Het werk van een dorpsschoolmeester

Jan was in 1764 en het begin van 1765 schoolmeester in Veenwouden. Hij had in de kerk meer te doen dan lesgeven. Volgens zijn verklaring bij de strafzaak schreef hij op zondag tussen twee kerkdiensten de psalm op het bord en luidde hij om twaalf uur de klok. Daardoor kwam hij op verschillende momenten in het kerkgebouw, ook wanneer er geen dienst was.

De diakenen en armvoogden hadden tijdens de ochtenddienst geld voor de armen opgehaald. Dat ingezamelde geld werd in een afzonderlijke lade bewaard. Diakenen verzorgden namens de kerk de armenzorg; armvoogden beheerden ondersteuning voor behoeftige inwoners. Volgens het latere procesonderzoek zou Jan geld uit deze lade hebben weggenomen. Hoeveel geld werd vermist, staat niet in het beschikbare overzicht van de zaak.

Een historisch overzicht van de schoolmeesters van de Dokkumer Wouden noemt voor Veenwouden na 1760 Andries Veendorp en vanaf 1774 Folkert Willems. Dat overzicht vermeldt Jan Jochems niet afzonderlijk voor 1764-1765. Zijn werkzaamheden in die jaren zijn wel beschreven in de latere publicatie over zijn strafzaak en in de korte strafnotitie.

De beschuldiging en zijn vertrek uit Veenwouden

De beschrijving van het proces meldt dat Jan bij het geld in de lade werd betrapt en daarna vluchtte. De oorspronkelijke korte strafnotitie geeft geen naam van degene die hem betrapte en vermeldt niet op welke dag de ontdekking of vlucht plaatsvond. De beschikbare beschrijving geeft ook geen route of verblijfplaats tijdens die vlucht.

Ondanks de gebeurtenis in Veenwouden kon Jan volgens het onderzoek later weer als onderwijzer werken. In 1781 was hij al enkele jaren werkzaam in Hoornsterzwaag. Dat werd belangrijk toen zijn strafzaak alsnog voor het Hof kwam.

Zijn eigen verklaring: de psalm, de klok en de lade

Jan ontkende dat hij het geld had gestolen. Volgens de procesbeschrijving verklaarde hij dat hij op zondag zijn gewone kerkelijke werkzaamheden uitvoerde. Hij moest de psalm op het bord schrijven en rond het middaguur de klok luiden. Hij had gezien dat de lade met het geld niet behoorlijk dicht zat en zei dat hij haar uit plichtsbesef had onderzocht. De tekst van zijn volledige verhoor is niet online gecontroleerd. Daarom staan hier zijn argumenten in moderne indirecte rede, niet als nagebootst ik-citaat.

Het Hof aanvaardde deze uitleg uiteindelijk niet. Het latere onderzoek vermeldt dat Jan bij de diefstal op heterdaad was betrapt. Wat de betrokken getuige precies zei, wanneer het gebeurde en of Jan tijdens het verhoor meer verklaringen aflegde, kan pas met het volledige dossier worden vastgesteld.

De bestuurders en ouderlingen kwamen voor hem op

De bijzitter en ouderlingen uit Oudehorne en Hoornsterzwaag wilden volgens het onderzoek een verklaring bij de justitie afleggen. Ze waren tevreden over Jans gedrag en zijn werk als schoolmeester. In de gepubliceerde beschrijving is deze zinsnede uit de verklaring bewaard:

"zoo als een eerlijk burgerlijk leeven betaamt"

De woorden betekenen dat Jan zich volgens deze betrokkenen gedroeg zoals van een eerlijk burger werd verwacht. De namen van de bijzitter en ouderlingen en de volledige tekst van hun verklaring zijn niet in de geraadpleegde online publicatie overgenomen.

Zijn vroegere kostgevers uit Veenwouden

Ook mensen bij wie Jan tijdens zijn schoolmeesterschap in Veenwouden had gewoond en gegeten, verdedigden zijn gedrag. De gepubliceerde beschrijving geeft deze zinsnede uit hun verklaring:

"hij ons ten allen tijde als een eerlijk man behandelt heeft"

Ze verklaarden dus dat zij hem in de tijd dat hij bij hen verbleef als een eerlijk man hadden ervaren. Hun namen, woonhuis, de periode waarin Jan bij hen in de kost was en hun complete verklaringen zijn in de beschikbare tekst niet vermeld. Hun positieve ervaringen stonden tegenover de aanklacht van diefstal uit de kerklade.

23 mei 1781: het vonnis van het Hof

Het afschrift van Wopke Eekhoff bewaart de strafnotitie met deze formulering:

"d 23 Mey is Jan Jochums, welke in 1764 en 1765 als schoolmeester te Veenwouden had gefungeerd en als toen gecollecteerde penningen uit een laad in de kerk aldaar had gestoolen voor 4 jaaren buiten Friesland gebannen."

Het vonnis legde geen gevangenisstraf van vier jaar op, maar een verbanning. Jan mocht gedurende die periode niet in Friesland verblijven. De beknopte strafnotitie noemt geen aanvullende boete en geen lijfstraf. Of hij onmiddellijk na het vonnis is vertrokken en waar hij zijn verbanning doorbracht, is niet vastgesteld.

Oudehorne of Hoornsterzwaag in 1781?

De archiefindex noemt Jan Jochems als schoolmeester afkomstig van Oudehorne. Het familieonderzoek vermeldt dat hij ten tijde van zijn proces al enkele jaren in Hoornsterzwaag lesgaf. De Fryske Akademy schrijft in haar overzicht van de schoolmeesters van Schoterland dat Jan Jochems in 1781 schoolmeester in Oudehorne was, met de sententieboeken als vindplaats. Mogelijk is zijn herkomst daar opgevat als werkplaats, maar dat is niet bewezen. De drie vermeldingen worden daarom niet stilzwijgend gelijkgetrokken.

Er was in Hoornsterzwaag al langer een dorpsschool. Het familieonderzoek noemt Jan Everts in 1759 als schoolmeester en voorzanger. Een onderwijsenquete uit 1799 noemt voor het dorp 158 inwoners en schoolmeester Leffert Hendriks. De school was toen een winterschool, geopend van 1 november tot 1 mei. Leffert verdiende 20 gulden per jaar en daarnaast 5 1/2 stuiver per leerling. Die bedragen en openingstijden betreffen het jaar 1799, niet aantoonbaar Jans eigen school of inkomen in 1781.

In Veenwouden in de 18de eeuw staat ook een verklaring uit 1771 waarin schoolmeester en dorpsontvanger Folkert Willems een rol had. Dat is een andere persoon en een latere gebeurtenis, geen extra verklaring over Jan Jochums.

Het latere schoolgebouw van Veenwouden

Na Jans vertrek kwam er bij de kerk een school met een schoolmeesterswoning. Een beschrijving van de Fryske Akademy dateert de eerste steen op 28 juli 1778, gelegd door Daniel Gerdes Manger, zoon van de Franeker hoogleraar Samuel Henricus Manger. De monumentenbeschrijving in Noordelijk Oostergo: Veenwouden geeft de inscriptie op de gevelsteen echter als 28 juli 1776. De bronnen spreken elkaar dus tegen over het bouwjaar. Beide dateringen vallen na Jans schooltijd in Veenwouden. De monumentenbeschrijving noemt de vroegere school als een tot schuur gebruikt achtergebouw bij een woning aan de weg en vermeldt dat de gevelsteen in de voorgevel van de woning was aangebracht. Die beschrijving is geen bewijs voor de huidige toestand van het gebouw.

Zijn leven na het vonnis

In de geraadpleegde bronnen is geen betrouwbare plaats gevonden waar Jan zijn vierjarige verbanning uitzat. Ook is niet vastgesteld of hij na mei 1785 naar Friesland terugkeerde, opnieuw een school kreeg of elders ging werken. Een huwelijk, kinderen en sterfdatum zijn nog niet met originele registraties verbonden aan deze veroordeelde schoolmeester.

Zijn oorspronkelijke processtukken zijn te identificeren als dossier 3814 van het Hof van Friesland, 23 mei 1781. Daarin zouden de namen en de volledige verhoren kunnen staan. De online bron geeft nu alleen delen van de verklaringen en Jans verweer weer.

Wilt u reageren?

Heeft u een oude brief, een onderwijzersregister of de volledige verklaringen uit dossier 3814? Reageer op dit verhaal over Jan Jochums.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.