Hans Paul Christoffel van Echten: koopman, dichter en veroordeelde (1783)

Op 3 september 1783 werd Hans Paul Christoffel van Echten uit Leeuwarden tot twee jaar tuchthuis veroordeeld. Volgens een afschrift van het vonnis had hij een verzoekschrift aan de Staten van Friesland ingediend met vele beledigingen. Op 20 november 1783 overleed hij in Leeuwarden, ruim twee maanden na het vonnis. Hij zou op 1 december zeventig jaar zijn geworden.

Vóór zijn strafzaak werkte Van Echten als onderwijzer in Oost-Friesland en later als textielkoopman in Leeuwarden. Hij schreef ook gedichten, waarop andere schrijvers met spotverzen reageerden.

Marienhafe, zijn werk en zijn komst naar Leeuwarden

Van Echten werd op 1 december 1713 in Marienhafe in Oost-Friesland geboren. De Nieuwe encyclopedie van Fryslân vermeldt dat hij daar als onderwijzer werkte. De school, de jaren van zijn aanstelling en zijn leerlingen worden in de geraadpleegde biografie niet bij naam genoemd.

In 1762 vestigde hij zich in Leeuwarden. Hij ging als marktkoopman handelen in textiel. Over de stoffen die hij verkocht, zijn leveranciers, een mogelijke winkel en zijn woonadres zijn in de geraadpleegde tekst geen gegevens opgenomen.

5 oktober 1764: het Leeuwarder burgerrecht

In het burgerboek van Leeuwarden staat een inschrijving van 'Hans Paul van Echten', afkomstig uit Marienhafe. Op 5 oktober 1764 betaalde hij zes goudgulden voor het burgerrecht. De aantekening staat in deel M227 op bladzijde 602. Het is een afzonderlijke registratie uit zijn eigen leven. De tekst noemt daar niet zijn vrouw of kinderen.

Gedichten en spot in 1773 en 1777

Van Echten maakte gelegenheidsverzen, gedichten voor gebeurtenissen of personen. De latere biografische literatuur noemt zijn werk onbeholpen. Andere schrijvers maakten er in zijn eigen tijd de spot mee. Daardoor zijn naast verwijzingen naar zijn gedichten ook sporen van reacties bewaard.

Ph.H. Breuker noemt in zijn onderzoek naar dichter Feike van der Ploeg anonieme spotverzen uit 1773 en 1777 die zich tegen het werk van H.P.C. van Echten richtten. Anne Jeltema gaf een deel van dat materiaal uit en deed volgens Breuker zelf mee. Breuker vermoedt dat Van der Ploeg ook aan enkele anonieme spotverzen kan hebben meegewerkt. Hij presenteert die toeschrijving niet als bewezen.

Er is ook een eigen, bij naam genoemd gedicht bekend. In de Stads- en Dorpskroniek van Friesland staat bij 28 augustus 1777 dat bij drukker J. Seydel te Leeuwarden Een vreugd en welkomsttoejuygensvers wegens het inhalen van Willem V door Hans Paul Christoffel van Echten verscheen. Het gedicht hoorde bij de ontvangst van stadhouder Willem V in Leeuwarden. De geraadpleegde kroniek vermeldt de uitgave, maar bevat niet de volledige versregels.

Voor de spotgedichten noemt Breuker een concrete oudere bron: M.D. Teenstra, Kronijk, of breedvoerige tijdrekenkundige tafel, deel II (1860), in de herdruk Stads- en dorpskroniek Groningen, Friesland, Drente (1974), vanaf bladzijde CCCCXVI (416). Teenstra vermeldt een aantal van de spotverzen, maar volgens Breuker niet allemaal. De volledige tekst van die verzen is niet beschikbaar in de geraadpleegde publicatie.

Zonder de oorspronkelijke gedichten kunnen de afzonderlijke regels niet betrouwbaar aan een auteur worden toegeschreven. De spot was een reactie op zijn dichtwerk, geen onafhankelijke verklaring over zijn karakter.

Het verzoekschrift en de straf in september 1783

Het korte vonnis staat in het afschrift van de criminele sententies van het Hof van Friesland dat Wopke Eekhoff maakte. In de index op de oorspronkelijke processtukken staat Hans Paul Christoffel van Echten onder nummer 3963, met de vonnisdatum 3 september 1783.

Eekhoff schreef:

d. 3 Sept. is Hans Paul, Christoffel van Echten, wegens het inleveren van een Requist aan de staaten van Friesland, opgevuld met veele quaad aartige beledigingen voor 2 jaaren in 't Tugthuis gebannen.

Een 'Requist' of rekest was een schriftelijk verzoek aan de overheid. De strafnotitie noemt niet de personen tegen wie de beledigingen waren gericht, de precieze tekst ervan of het doel van het verzoek. Het oorspronkelijke rekest en volledige verhoor zijn niet als controleerbare tekst gevonden.

De straf van twee jaar was de opgelegde straf. Hoe lang hij daadwerkelijk gevangen zat, of hij tussentijds werd ontslagen en waar hij in zijn laatste levensweken verbleef, kan met deze notitie niet worden vastgesteld.

Zijn overlijden op 20 november 1783

De biografische encyclopedie noemt Leeuwarden als plaats van overlijden en 20 november 1783 als datum. Dat was ruim twee maanden na zijn veroordeling. Er is geen gecontroleerde akte gevonden waaruit blijkt of Van Echten in het tuchthuis, thuis of elders overleed. Ook de doodsoorzaak en zijn begraafplaats zijn nog niet vastgesteld.

De familie en het Sint Anna-leen

In 1836 verscheen in Groningen bij J.H. Bolt een boek van S.O. van Kammen over Hans Paul Christoffel van Echten en diens kleinzoon Paul Daniel Visser van Echten. Van Kammen was executeur-testamentair. Het boek telt volgens de bibliografische beschrijving 64 bladzijden; in 1837 verscheen een aanhangsel van 24 bladzijden.

De latere publicaties gaan over een geschil tussen familieleden en het stadsbestuur van Leeuwarden over rechten rond het Sint Anna-leen, verbonden met de kerk van Oldehove. De erfgenamen claimden rechten op geld of goederen; het stadsbestuur zag een andere bestemming voor de middelen, waaronder gebruik voor een studiefonds. De beschrijving van dit geschil komt uit een uitgave die de belangen van de erfgenamen verdedigde. De volledige tekst is nog niet gecontroleerd.

Een verband tussen dat geschil en het verzoekschrift waarvoor Van Echten in 1783 werd veroordeeld, is niet aangetoond. Daarom worden de twee zaken niet tot één oorzaak samengevoegd.

Een krantenadvertentie uit juli 1836

In de Leeuwarder Courant van 29 juli 1836 staat een advertentie van S.O. van Kammen, gedateerd 28 juli. Hij kondigde een publicatie aan over de familie Van Echten, met documenten over geld en bezittingen van Leeuwarden, en een afzonderlijke memorie over de nalatenschap van de kleinzoon.

De advertentie noemt boekverkoper en drukker S. IJ. van der Werf in de Sint Jacobsstraat als verkooppunt. Voor de afzonderlijke memorie vermeldt zij een prijs van vijf cent; dat bedrag mag niet zonder meer als de prijs van het gehele boek worden opgevat. De originele krant is digitaal beschikbaar.

In maart 1837 was het familieboek te koop

Een tweede advertentie uit de Leeuwarder Courant van 31 maart 1837 meldt dat het boek over Van Echten en zijn kleinzoon bij J.H. Bolt in Groningen verkrijgbaar was voor 40 cent. De advertentie noemt in Leeuwarden H.C. Schetsberg, U. Proost en L. Holtkamp als verkooppunten; in Sneek F. Holtkamp. Het afzonderlijke aanhangsel werd toen aangekondigd als binnenkort verkrijgbaar.

De advertentie van juli 1836 ging over het verschijnen van de publicatie. De advertentie van maart 1837 bevestigt de verkoop en vermeldt de prijs. Beide advertenties dateren van lang na Van Echtens overlijden in 1783. Ze zijn geen getuigenverslagen over zijn strafzaak.

Wilt u reageren?

Heeft u zijn verzoekschrift, gedichten of familiepapieren? Stuur uw reactie naar Toen en Toen.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.