Geschiedenis van Irnsum

Irnsum, tegenwoordig officieel Jirnsum, ontstond als terpdorp aan de Boarn. In 1399 wordt de plaats al genoemd. De oude terp is vrijwel verdwenen; het kerkhof aan de Kerkebuurt is het duidelijkste restant. Later verschoof de bebouwing naar de weg en naar het water.

Naburige dorpen waren via weg en water nauw met elkaar verbonden. Vanuit Irnsum liep het netwerk verder naar Grouw, Akkrum en via de sluis bij Irnsumerzijl.

De ligging was bijzonder. Hier kwamen waterwegen samen en liep de oude noord-zuidroute van Leeuwarden naar het zuiden. Daardoor waren scheepvaart, veeteelt, handel en vervoer eeuwenlang belangrijk.

Voor 1500: stinsen en vetes

In de 15de eeuw was Irnsum een centrum van hoofdelingenmacht. De familie Douma en verwante families bezaten versterkte huizen. In 1458 werd het steenhuis van Lieuwe Doitses ingenomen. In 1463 werden huizen van de familie in Irnsum aangevallen tijdens de partijstrijd tussen Schieringers en Vetkopers. Worp van Thabor noemt bij de strijd van 1463 zeven doden; latere geschiedschrijvers maakten van zulke gevechten veel grotere veldslagen dan de vroege bronnen aangeven.

1516: de ondergang van Doumastins

Rond 1500 was Epe Douma een van de machtigste mannen van Irnsum en het Boarngebied. Zijn versterkte huis lag in de dorpsbuurt. In 1516 belegerden Bourgondische troepen Doumastins. Epe zat er met zijn zwager Abbe Heringa en ongeveer dertig mannen. Na beschieting met zwaar geschut gaf de bezetting zich over. Epe en Abbe werden later in Harlingen onthoofd en hun goederen verbeurd verklaard.

Irnsumerzijl: de sluis bij Irnsum

Irnsumerzijl lag ten noordoosten van Irnsum, bij de plaats waar de Boarn uit het zuiden samenkwam met de Kromme Grouw en de Moezel. De sluis was dus geen klein plaatselijk kunstwerk, maar lag in een belangrijke doorgaande vaarroute. Schepen die vanuit Joure en het Sneekermeer via Oude Schouw naar Leeuwarden voeren, passeerden hier de sluis. Daarna ging de route verder via de Kromme Grouw en het water richting Grouw en Leeuwarden.

De sluis had twee functies. Bij hoog water hield zij water tegen; bij gunstige waterstanden kon er worden doorgelaten en gespuid. Later functioneerde zij ook als schutsluis. De stad Leeuwarden had daarom groot belang bij onderhoud en vrije doorgang voor de scheepvaart.

Over land liep de oude noord-zuidroute via Irnsum en Oude Schouw naar Akkrum. Over water stond Irnsum rechtstreeks in verbinding met Leeuwarden, Grouw en het Sneekermeer.

Lees ook het aparte verhaal over Irnsumerzijl: sluis, tol, visrecht en schippers.

Irnsumerzijl: sluis, tol, visrecht en schippers

1543: pastoor van de Duitse Orde

In het Beneficiaalboek van 1543 wordt Johannes de Huekolum genoemd als pastoor van Irnsum. Hij behoorde tot de Duitse Orde. Het register noemt daarnaast tientallen stukken kerkelijk land: veenland, terpgrond en hooiland, met liggingen bij onder meer de Museldijk, het kerkhof en verschillende sloten.

Irnsum in de 16de eeuw

Bij de pastorie hoorden ook pachtinkomsten uit boerderijen. Namen als Doenge, Ringge, Minnema en Unggehusum komen in het register voor.

1672: een schans bij het dorp

In het Rampjaar 1672 werd bij het huis De Winkel, niet ver van Oude Schouw, een schans aangelegd om de troepen van de bisschop van Münster de weg naar Leeuwarden af te snijden. Daarmee kreeg Irnsum korte tijd een directe plaats in de verdediging van Friesland.

Irnsum in de 17de eeuw

De 19de eeuw verandert Irnsum

De rijksstraatweg van 1826-1828 maakte de landroute belangrijker. In 1868 opende station Grouw-Irnsum aan de spoorlijn Leeuwarden-Heerenveen. Het station lag niet in Irnsum zelf, maar ten westen van Grouw, tussen de twee dorpen in en duidelijk dichter bij Grouw. De naam verwees naar beide plaatsen die het station bediende. De huidige Mauritiuskerk werd in 1877 gebouwd. Aan het einde van de eeuw kwam ook de zuivelindustrie op.

Irnsum in de 19de eeuw

Wat is nog te zien?

Van de middeleeuwse terp bleef vooral het kerkhof over. De Boarn, de oude dijkroutes en de ligging van Oude Schouw zijn nog herkenbaar. De doopsgezinde kerk uit 1684 bestaat nog in sterk gewijzigde vorm. Ook de Mauritiuskerk uit 1877 en de spoorlijn uit 1868 zijn tastbare resten van de latere ontwikkeling.