Geschiedenis van het Sneekermeer

Het Sneekermeer, officieel de Snitser Mar, is geen meer dat hier altijd heeft gelegen. Het ontstond in een middeleeuws veengebied dat door mensen werd ontwaterd en gebruikt.

Voor het meer: nat veen wordt landbouwgrond

Rond 950-1000 lag hier een uitgestrekt en zeer nat veengebied. Bewoners groeven lange sloten en greppels om het water naar bestaande riviertjes en lagere watergangen af te voeren. Daardoor werd het veen droger en kon het als grasland en plaatselijk ook als akkerland worden gebruikt. Windmolens speelden bij deze eerste ontginning nog geen hoofdrol; die werden pas later belangrijk toen natuurlijke afwatering steeds moeilijker werd.

De ontwatering had een onbedoeld gevolg. Droog veen krimpt, klinkt in en oxideert. Het maaiveld zakte daardoor eeuwenlang verder, in delen van het Lage Midden uiteindelijk met meters. Land dat eerst door sloten bruikbaar was gemaakt, kwam zo steeds lager ten opzichte van het water te liggen.

Onderzoek naar oude verkavelingspatronen laat zien dat percelen aan weerszijden van het huidige Sneekermeer op elkaar aansluiten. Waar nu open water ligt, lagen dus eerder ontgonnen percelen, sloten en landbouwgrond.

Wanneer ontstond het Sneekermeer?

Het meer ontstond niet in één rampjaar. De ontginning begon ongeveer rond 950-1000. Vanaf de 12de eeuw was het land op veel plaatsen al zo ver gedaald dat afwatering moeilijker werd. Lage percelen liepen bij hoge boezemstanden onder en bleven na langdurige regen langer nat. Waar eenmaal open water ontstond, konden wind, golfslag en afkalvende veenoevers het verder vergroten. Tussen de eerste ontginning en een groot open meer lagen daardoor enkele honderden jaren. De Friese meren kregen tussen ongeveer de 12de en 15de eeuw steeds meer hun latere vorm.

De Gravinneweg: een weg van een gravin?

De naam Gravinneweg klinkt alsof hier ooit een weg van een gravin door het landschap liep. Dat verhaal is aantrekkelijk, maar waarschijnlijk onjuist. De Gravinneweg is in oorsprong een natuurlijke zandrug uit de laatste ijstijd. Delen van die hogere rug zijn vroeger wel als verkeersroute gebruikt, waardoor men hem later voor een zeer oude weg hield. De rug is te volgen van de omgeving van Workum via Hommerts en Oppenhuizen, dwars door het Sneekermeer en verder richting Terhorne en Akkrum.

In de extreem droge zomer van 1911 werd een deel van de bodem van het Sneekermeer zichtbaar. De Sneker onderzoeker L.A. Dokkum ging toen op zoek naar de vermeende oude weg. Hij trof geen aangelegde weg aan, maar een natuurlijke laag in de bodem. Ook de oorsprong van het woord ‘Gravinne’ is niet overtuigend verklaard; een echte gravin hoeft er dus niet aan te pas te zijn gekomen.

Rond 1500: de galg van Wymbritseradeel

J.A. Mol lokaliseert het Galgeland van Wymbritseradeel onder Offingawier, aan het Kruiswater aan de westkant van het Sneekermeer. Hier kruiste de uit Sneek komende Houkesloot de Modderige Geeuw en ging de vaarroute verder richting Joure. Het was een druk knooppunt van vaarwegen.

De galg stond op een plaats die vanaf het water goed zichtbaar was. Dat was kenmerkend voor veel Friese galgplaatsen. Een galg was niet alleen een plaats van terechtstelling, maar ook een zichtbaar teken dat het plaatselijke bestuur zware misdrijven mocht berechten. Lichamen van geëxecuteerden konden na de terechtstelling aan galg of rad tentoongesteld blijven.

De instelling van het Hof van Friesland in 1498 betekende niet dat alle plaatselijke executierechten onmiddellijk verdwenen. Mol laat zien dat steden en grietenijen hun recht om doodvonnissen uit te voeren en veroordeelden tentoon te stellen pas in 1515 daadwerkelijk moesten afstaan. Daarna werd de zware strafrechtspraak steeds sterker in Leeuwarden geconcentreerd.

Meer, vaarten en sloten vormden één netwerk

Het Sneekermeer vormde met de omliggende vaarten en sloten één waternetwerk. Sloten voerden water af uit de lage landerijen; boeren gebruikten pramen voor melk, hooi, vee en mest; vissers bereikten er hun fuiken en netten; en vracht- en beurtschepen voeren via dezelfde waterwegen tussen dorpen en steden.

Visserij: paling, brasem, snoek en andere zoetwatervis

Visserij hoorde bij het dagelijks bestaan rond het meer. Met fuiken werd vooral aal of paling gevangen; met verschillende netten ving men ook brasem, voorn, baars en snoek. Een deel van de vangst werd thuis gegeten. Boeren en andere bewoners konden zo hun menu aanvullen met vis uit sloten en meren, maar beroepsvissers visten voor de verkoop.

Sneek was daarvoor een belangrijk afzetpunt. In de 17de eeuw kwamen vissers uit de omgeving met hun waren naar de stad; de naam Vismarkt herinnert daar nog aan. De Sneker weekmarkt trok daarnaast producten uit het hele ommeland. Levende paling kon langer worden bewaard en was daardoor bijzonder geschikt voor handel over grotere afstand. Vanuit Zuidwest-Friesland ontstond zelfs een omvangrijke palinghandel naar Londen.

Beurtschepen en vrachtvaart

Voor de aanleg van goede wegen waren beurtschepen de lijndiensten van Friesland. Zij voeren op afgesproken dagen en namen reizigers, post, boodschappen en handelswaar mee. Vanuit Joure en Broek liepen verbindingen via het Sneekermeer en Grouw naar Leeuwarden. Sneek was met zijn havens en markten een belangrijk knooppunt.

Andere schepen voeren veel verder. Friese schippers waren niet beperkt tot het merengebied: kust- en zeeschepen uit deze streek bereikten havens aan de Noordzee en Oostzee en soms nog verder. De meren en vaarten waren voor zulke schippers het binnenlandse deel van een veel groter handelsnetwerk.

Van boerenpraam tot kof en smak

Op het merengebied voeren heel verschillende schepen. Een praam was een ondiep vrachtschip waarmee boeren bijvoorbeeld hooi, melk, vee en mest vervoerden. Beurtschepen namen mensen en goederen mee. Voor de grotere vrachtvaart gebruikte men onder meer kof- en smakschepen. Beide typen konden in de kust- en zeevaart worden gebruikt. Kleinere vracht- en beurtschepen verzorgden vooral de regionale verbindingen.

Oorlog en onrust

In oorlogstijd waren de waterwegen belangrijk voor het verplaatsen van soldaten, voedsel, wapens en berichten. In 1585 werden dertig soldaten uit het Sneker garnizoen naar Terhorne gestuurd en in de kerk ondergebracht. Nog eens tien man moesten Oppenhuizen en Uitwellingerga bewaken. In het gebied rond Sneek was in 1585 veel onrust. Uitwellingerga werd geplunderd en in Raarderhem werden twee huizen verbrand. Van een gevecht in Terhorne zelf is in deze bron geen sprake.

Ook Broek kreeg in 1585 met de oorlog te maken. Gevangengenomen huurlingen werden er opgesloten in het hûnegat onder de kerktoren.

Hardzeilen: ouder dan het verhaal van Jacob Visser

Een bekende Sneker overlevering vertelt dat inwoners in 1814 naar Joure zeilden om de uit Franse krijgsdienst teruggekeerde Jacob Sjoukes Visser op te halen en dat daaruit de jaarlijkse Hardzeildag ontstond. Dat verhaal wordt nog vaak verteld, maar als oorsprong van het hardzeilen is het twijfelachtig. Hardzeilwedstrijden bestonden in Friesland al veel eerder en ook in Sneek werd aantoonbaar vóór 1814 gezeild: op 21 augustus 1805 schreef het stadsbestuur al een wedstrijd in drie klassen uit.

Ook is niet duidelijk waarom juist de terugkeer van Visser zo uitzonderlijk zou zijn geweest dat daar een jaarlijkse wedstrijd uit voortkwam; na de Franse tijd keerden meer militairen huiswaarts. In de 18de en vroege 19de eeuw werden hardzeilerijen vaak georganiseerd door tijdelijke commissies of door herbergiers aan het water, die met prijzen publiek trokken. Voor Sneek is niet aangetoond dat een herbergier de Hardzeildag begon, maar aansluiting bij zo'n bestaande Friese wedstrijdtraditie is historisch minstens zo aannemelijk als een plotseling begin in 1814. Het verhaal over Visser kan daarom beter als overlevering worden gelezen dan als bewezen ontstaansgeschiedenis.

In 1851 kreeg het georganiseerde wedstrijdzeilen in Sneek een vaste vorm met de Zeilvereeniging Sneek. De latere Sneekweek, voor het eerst als meerdaagse wedstrijdserie gehouden in 1934, is een nog altijd zichtbaar vervolg op die oudere traditie van hardzeilen.

Wat is nog te zien?

De middeleeuwse ontginning is nog herkenbaar in de lange sloten en smalle percelen rond het merengebied. Ook oude kaden en dijken tegen het boezemwater zijn in het landschap terug te vinden. Bij Goingarijp ligt nog een sluis in de Nieuwe Slachtedijk. De natuurlijke zandrug van de Gravinneweg ligt grotendeels onder het landschap en het water, maar bepaalde delen van het tracé zijn nog in de bodem en het reliëf te volgen.

In Sneek herinneren de Waterpoort, grachten, kaden en oude marktlocaties aan de eeuwenlange scheepvaart. De Vismarkt is nog als straatnaam aanwezig. Bij Terhorne herinneren de naam Syl en de waterverbinding richting de vroegere Heerenzijl aan de oude route vanuit het Sneekermeer naar de waterwegen richting Akkrum en Oude Schouw.

Museum

Het Fries Scheepvaart Museum in Sneek heeft collecties over binnenvaart, beurtvaart, visserij, vrachtvaart, scheepsbouw, kustvaart en wedstrijdzeilen. Scheepsmodellen, schilderijen, gebruiksvoorwerpen en echte vaartuigen laten zien hoe sterk het leven in deze streek met het water verbonden was.

Dorpen en steden rond het Sneekermeer

Sneek was het belangrijkste stedelijke handels- en marktcentrum aan de westkant van het merengebied. Vissers, boeren en schippers brachten er vis, zuivel, vee en andere goederen naartoe.

Joure lag niet direct aan het meer, maar was via de Jouster waterwegen met het merengebied verbonden. Vanuit het nabijgelegen Broek liep bovendien een veerroute over het Sneekermeer richting Grouw en Leeuwarden.

Oppenhuizen en Uitwellingerga lagen ten zuiden van Sneek in hetzelfde netwerk van sloten en vaarten. Voor boeren en schippers waren die waterwegen belangrijk voor afwatering en vervoer.

Uitwellingerga had via de dorpsvaarten toegang tot het merenstelsel en tot Sneek. Het water bleef er tot ver in de 19de eeuw belangrijk voor vervoer.

Goënga lag aan de lage noordwestelijke rand van het merengebied. Vanuit dit gebied begonnen middeleeuwse veenontginningen die de bodemdaling en uiteindelijk ook de vorming van open water bevorderden.

Goingarijp lag direct aan de poelen en het merengebied. Visserij, kleine scheepvaart en boerenvervoer maakten het water tot onderdeel van het dagelijks leven.

Akkrum was via de Nieuwe Wetering en omliggende waterwegen met het Sneekermeer verbonden.

Terhorne lag aan de noordoostkant van het meer. Via de Heerenzijl en de wateren bij Terkaple liep daar eeuwenlang een belangrijke verbinding richting Akkrum en verder het Lage Midden in.

Irnsum sloot via de Boarn en Oude Schouw aan op hetzelfde vaargebied.

Grouw vormde via het Pikmeer en omliggende vaarten een belangrijke schakel richting Leeuwarden en het Lage Midden.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.