Vijf huursoldaten gevangen in Broek

Rond 1585 kreeg het dorp Broek te maken met een gevaar dat in die jaren in heel Friesland werd gevreesd: kleine groepjes Spaanse soldaten of vrijbuiters die het land binnenslopen om mensen gevangen te nemen.

De achtergrond was de oorlog tegen Spanje. De Spaanse legeraanvoerder Verdugo probeerde Friesland onder druk te zetten. Een grote inval lukte hem niet, maar hij stuurde wel kleine benden het gebied in. Die trokken vaak in burgerkleding door binnenpaden en stille vaarten het land in.

Hun doel was meestal niet een open veldslag. Ze probeerden onverwacht toe te slaan, mensen te gijzelen en die mee te voeren naar hun standplaats, vermoedelijk Steenwijk. Daarna werd aan de familie of aan het dorp een hoog losgeld gevraagd.

Voor de dorpen was dat een angstige manier van oorlog voeren. Boeren, arbeiders en dorpsbestuurders konden zomaar slachtoffer worden. Daarom werd er in veel dorpen wacht gelopen, vooral in de nacht.

Ook in Broek waren de inwoners op hun hoede. Al wekenlang hielden mannen uit het dorp om beurten de wacht. De kerk werd daarbij gebruikt als wachtlokaal. Dat was een logische plaats: de kerk stond centraal, was stevig gebouwd en de toren gaf overzicht.

Op een nacht hoorden de wachters iets verdachts. Vanaf het water klonk het geluid van het bomen van een boot. De mannen vertrouwden het niet.

Ze sloegen niet meteen alarm maar haalden de andere mannen van het dorp erbij. Toen ze met een flinke groep waren, gingen ze naar de plaats waar de onbekenden aan land probeerden te komen.

De vreemden stonden juist op het punt de wal op te klimmen. De voorman van de Broeksters vroeg wie zij waren. Aan hun taal was al snel te horen dat zij niet uit de omgeving kwamen.

De mannen probeerden te ontkomen. Er ontstond een worsteling, maar de Broeksters waren met meer. De vijf vreemdelingen, vermoedelijk beroepssoldaten in Spaanse dienst, moesten zich overgeven.

Hun wapens werden afgenomen. Daarna werden zij onder bewaking naar de kerk gebracht. Daar werden ze opgesloten in het hûnegat onder de toren.

Met het Friese woord hûnegat wordt in dit verhaal een kleine, donkere en benauwde ruimte bedoeld, waarschijnlijk een soort kerker of cachot onder of bij de kerktoren. De naam klinkt vernederend: het was geen gewone gevangenis, maar een ellendig hok waarin men iemand als een hond kon opsluiten.

De vijf mannen zaten daar vast op water en brood. Voor de inwoners van Broek moet dat grote indruk hebben gemaakt. Het waren geen gewone gevangenen, maar mannen die ervan werden verdacht als huursoldaten voor de vijand te werken.

Stadhouder Willem Lodewijk had zulke vrijbuiters niet als gewone krijgsgevangenen willen behandelen. Hij beschouwde hen als struikrovers of misdadigers, omdat zij niet openlijk als soldaten vochten maar heimelijk dorpen binnendrongen en burgers gijzelden.

De vijf gevangenen liepen daardoor groot gevaar. De doodstraf hing hun boven het hoofd. Toch werden zij niet meteen terechtgesteld. Ze bleven lange tijd in Broek opgesloten.

Pas later, waarschijnlijk meer dan twee jaar na hun gevangenneming, werden de vijf mannen naar Leeuwarden overgebracht. Daar moesten zij voor het gerecht verschijnen.

Op 5 juli 1588 kregen zij gratie. De reden was vermoedelijk dat zij al zo lang in het hûnegat hadden vastgezeten. Hun lange gevangenschap werd dus meegewogen bij het oordeel.

Welke straf zij daarna wel kregen, is niet bekend. Het is mogelijk dat zij zijn vrijgelaten. Misschien hebben zij later zelfs dienst genomen in het leger van stadhouder Willem Lodewijk.